Boekbespreking

René Girard, God en wereld. Uitg. Lanno Mimesis, Tielt, 336 blz., ƒ 57,50.
Binnen het bestek van deze bespreking is het niet mogelijk om alles door te geven wat Girard in dit boek, dat 20 jaar geleden verscheen en nu vertaald ook op de Nederlandse markt is gekomen, ter sprake brengt. Wellicht herinneren lezers van boekbesprekingen in de Waarheidsvriend zich nog dat ik eens Girard voorstelde als de man van het zondebok-effect, een mechanisme dat diep in het samenleven van mensen verworteld ligt. Geweld en tegen-geweld zoeken zich een uitweg door een boosdoener aan te wijzen en wanneer deze geofferd wordt, voltrekt zich straf, maar tevens een vorm van heil voor de samenleving, zoiets als verzoening. Op deze wijze heeft de samenleving zich gekeerd tegen joden en heksen.
Daarnaast is Girard de man van de nabootsing. Ieder mens heeft het in zich, zichzelf als een mogelijke zondebok voor te doen. Aangezien deze nabootsing concurrentiedrift en afgunst tussen mensen oproept, ontstaat uit deze opeenhoping van jaloezie nieuw geweld. En dit geweld zoekt zich dan weer een uitweg in de keuze van een nieuwe zondebok.
Zo is Girard de man die een theorie heeft ontworpen die volgens hem in staat is alles te verklaren, zelfs het verschijnsel religie en de noodzaak ervan. Ter ondersteuning van zijn hypothese roept Girard allerlei takken van wetenschap te hulp: de psychologie, de antropologie, de godsdienstgeschiedenis enz.
Dit boek staat, 20 jaar als het oud is, nog enigermate aan het begin van Girards ontwikkeling. Het is een optelsom van min of meer bij elkaar aanhakende studies, met lange excursen over gewoonten, rituelen, betekenissen van mythen en symbolen, die het moeilijk maken de hoofdgedachte vast te houden, ook omdat hij zijn stellingen niet duidelijk neerzet. Girard is moeilijk leesbaar. Toch tekent zich hier al in beginsel af wat in later jaren nog duidelijker zal worden: we hebben hier een puur a-theïstische verklaring van de godsdienst voor ons. Meestal loopt a-theïsme – god-loosheid! – uit op een ontkenning van de godsdienst en de waarde ervan. Hier is het tegendeel het geval: Girard is zelf rooms-katholiek geworden. Hij zal zich dan ook, na dit boek, meer en meer op de bijbel gaan concentreren. Echter, alles staat of valt wèl met de aanvaarding van de grond-hypothesen van nabootsing en zondebok-effect. En: een allesomvattende verklaring vanuit één thema maakt altijd achterdochtig. Een hypothese blijft een gissing en wordt nooit zonder bewijs tot een stelling met waarheidswaarde.
Wie dit boek leest – en het vergt volharding – ontdekt dat hier een man aan het woord is die zich verzet tegen alle metafysica, tegen abstract denken, tegen romantisering van de werkelijkheid, tegen idealisme, tegen evolutionisme, tegen optimistische mensbeelden, kortom: tegen alles wat zich als algemene waarheid aandient. Om in plaats van dit alles zijn grond-hypothese te ontlenen aan de waarneming en analyse van het leven, van wat onder en door de mensen gebeurt. Ten diepste is deze Amerikaanse cultuurfilosoof van Franse afkomst een psychiater die een eenzame weg gaat. Wat hij aan mechanismen opmerkt, is echter geen on-zin, maar evenmin levert o.i. een verklaringsprincipe op.
S. Meyers, Zeist

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen