Boekbespreking

L. Vandendijck, Dramatisch afscheid van het Ancien Régime. Leven en Lijden van Lodewijk XVI. Uitgeverij Tirion, Baarn, 280 pag., ƒ 39,50.
Aan de onafzienbare reeks publicaties over de Franse revolutie is een nieuw boek toe te voegen. Dramatisch afscheid van het Ancien Régime van de Belgische auteur Vandendijck. Hierin verweeft hij twee verhaallijnen: één rode draad wordt gevormd door Lodewijk XVI (1754-1793), het andere thema is de ontwikkeling van de Franse revolutie.
Vol pathos schildert Vandendijck een vrome, tragische, onmachtige koning, die liever geen koning wilde zijn. Hij grijpt daarbij o.m. terug op psychologische verklaringen om diens persoon en handelen inzichtelijk te maken. Door de nadruk te leggen op het tragische van Lodewijks leven tracht hij hem postuum in ere te herstellen. Alsof Lodewijk XVI in de gegeven omstandigheden niet anders kon.
Die tragiek is dan aanwijsbaar in zijn jeugd, als hij tegen wil en dank koning moet worden; in zijn huwelijk, als hij zich de escapades van zijn vrouw Marie-Antoinette moet laten welgevallen; in zijn onmacht als koning die niet weet wat er in de samenleving leeft; in zijn degradatie van koning tot gewoon burger, als hij van al zijn waardigheid ontdaan wordt; in de stortvloed aan beledigingen, die hij te slikken krijgt; in zijn executie op het schavot, waar hij vol waardigheid zijn lot draagt.
Daarnaast schetst Vandendijck overzichtelijk de geleidelijke ontwikkeling van de Franse revolutie. In een tijdsbestek van enkele jaren radicaliseren de standpunten van de burgerij; constituties worden kort na elkaar gewijzigd, waarbij de invloed van de koning en adel steeds verder beperkt wordt. Het grote deel van de adel, met name Lodewijk en de kerk weten niet hoe te reageren. Die radicalisering komt onder meer naar voren in bewegingen als de Girondijnen, Jacobijnen en Sansculotten. Ze bevechten elkaar op leven en dood, maar hoe radicaler, hoe geringer het maatschappelijk draagvlak. Ze plegen feitelijk 'broedermoord'. Ook bij personen als Marat, Robespierre en Saint-Just blijkt die radicalisering. De een na de ander neemt als revolutionair het heft in handen om daarna als contra-revolutionair onder de guillotine gelegd te worden.
Dramatisch afscheid van het Ancien Régime valt ontegenzeggelijk in de categorie populair-wetenschappelijk. De lezer wordt niet vermoeid met gortdroge theorievorming, diepgravende analyses of wetenschappelijke debatten. Het boek is dan ook zeer toegankelijk. Een buitenstaander krijgt snel een redelijk beeld van de Franse revolutie. De heldere, soms zelfs meeslepende stijl van schrijven vormt een wezenlijke bijdrage aan de toegankelijkheid.
Toch zijn er enkele vraagtekens te plaatsen. Bijv. waarom dit boek nu eigenlijk geschreven is. Het voegt namelijk niets nieuws toe aan het bestaande materiaal. Geen nieuwe feiten, geen nieuwe bronnen. Het verhaal is bekend, maar wordt nog eens anders verteld. Op zich hoeft dat geen nadeel te zijn. Een auteur kan bij bestaand materiaal nieuwe perspectieven openen of andere verklaringen aandragen. Maar ook die zijn hier niet of nauwelijks te vinden.
Dat het boek nagenoeg niets nieuws bevat, valt goeddeels te verklaren uit Vandendijcks werkwijze. Nergens gebruikt hij bronnen, terwijl die toch ruimschoots voorhanden zijn. Hij valt geheel terug op secundaire literatuur. En dat kan op zich ook nog goed, op voorwaarde dat wat hij gebruikt en hoe hij dat gebruikt, verantwoord is. Maar een groot deel van de bibliografie is dan nauwelijks terug te vinden. En de boeken die hij dan naar verhouding vaak citeert, zijn te bestempelen als ietwat obscuur.
Het geselecteerde materiaal is vlot aaneengeschreven, vaak met behulp van (geschied)filosofische gemeenplaatsen en psychologische inzichten, die niet goed uit de verf komen. Zo blijft de karakterschets van Lodewijk steken in vermeende jeugdtrauma's en (sexuele) frustraties. Door daarbij allerlei (hof)roddels klakkeloos te vermelden, creëert hij een smeuïge sensatiesfeer. Die indruk versterkt hij nog door bij kopstukken uit de revolutie te pas en te onpas hun sexuele libido (of juist het gebrek daaraan) te vermelden. Het belang hiervan voor de revolutie wordt niet geheel duidelijk.
Daarbij suggereert Vandendijck, met de nodige armslag, zoiets als een (com)plot in de geschiedenis. In de wirwar van het wereldgebeuren zouden groepen als de Tempeliers, Rozenkruizers en vrijmetselaars hun mysterieuze, (alles)bepalende macht op cruciale momenten tonen. Ondanks eeuwenlange verdrukking door de westerse, christelijke cultuur vanwege de waas van gnostiek en occultisme, die onlosmakelijk hiermee verbonden is. Sinds New Age staan ze weer in de belangstelling, bijv. in De Slinger van Foucault (1989) van Umberto Eco of in andere boeken uit deze zelfde populair-wetenschappelijke reeks.
Met name bij Lodewijks executie zinspeelt Vandendijck op een dergelijk ingrijpen. Hij legt allerlei associaties, die zouden wijzen op invloed van Tempeliers en vrijmetselaars. Bijv. met de Tempelier De Molay (+ 1314), wiens vervloeking over een voorvader van Lodewijk nu opnieuw van kracht zou zijn. Of met de voormalige burcht van de Tempeliers, waar, ironisch, Lodewijk wacht op zijn dood. Deze vervloeking geldt echter al geruime tijd als mythe of legende, waardoor deze verbanden nagenoeg niet te onderbouwen zijn.
Het is op zich te billijken dat Vandendijck de wereldgeschiedenis niet als een chaotisch geheel van losse feitjes ziet. Dat hij een zin hieraan geeft. Het is evenwel de vraag, of het bronnenmateriaal die rode lijn ook daadwerkelijk aandraagt of dat dit thema in het materiaal ingelegd wordt. Die laatste indruk overheerst bij het lezen en om die reden al is deze zingeving aan de wereldgeschiedenis niet een juiste. Het is echter vanuit christelijk geloofsoogpunt nog meer de vraag of dit perspectief het juiste is.
H.J. Bout, Amsterdam

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen