Globaal bekeken

In Bijbel en wetenschap (Evangelische Hogeschool) schreef drs. N.C. van Velzen het volgende over 'Een omstreden Kerstrijm':

'Een paar jaar geleden luisterde ik tijdens een Kerstviering naar een hoogbejaarde zuster-diacones, die al meer dan zestig jaar haar leven gewijd had aan de dienst des Heren. Zij hield een korte, kernachtige toespraak waarin zij alle aanwezig opriep ernst te maken met het Kerstevangelie. Haar blijmoedig getuigenis bevatte ook een waarschuwing aan het adres van oppervlakkige naamchristenen. Het kwam aan op bekering en waarachtig geloof, zei ze. En om haar betoog kracht bij te zetten, citeerde zij de volgende versregels:

"Was Christus duizendmaal in Bethlehem geboren, en niet in 't eigen hart, zo waart ge nog verloren."

Ik kende dat versje wel. Ik had het op de preekstoel gehoord en in meditatieve geschriften gelezen, zij het soms met iets andere woordkeus. Nooit was er echter bij gezegd wie deze versregels had gedicht. Ook de diacones bleek het niet te weten.
De context waarbinnen deze versregels aangehaald worden, is steeds dezelfde: een waarschuwing tegen een veruitwendigd christendom. De teneur van de boodschap van allen die zich op dit rijm beroepen, is duidelijk. Al naar gelang hun kerkelijk spraakgebruik betoogt men, dat wij Christus "persoonlijk", "bevindelijk", of "existentieel" moeten leren kennen als onze Zaligmaker, wil het goed zijn voor de eeuwigheid.

Angelus, de Sileziër
De dichter van dit distichon – zo heet een gedichtje van twee regels officieel – is de Duitser Angelus Silesius, pseudoniem voor Johannes Scheffler. Deze is in 1624 in Breslau geboren en behoorde aanvankelijk tot de Evangelisch-lutherse Kerk. Na de middelbare school is hij geneeskunde gaan studeren aan de universiteit van Straatsburg en daarna ook nog twee jaar in Leiden. Die studietijd aan de Leidse universiteit is voor hem van grote betekenis geweest, want daar leerde hij de Silezische mysticus Abraham von Franckenberg kennen. Door Franckenberg werd hij ingewijd in de geschriften van mystici en theosofen als Eckhart, Tauler, Paracelsus en vooral Böhme. Hij studeerde inmiddels vlijtig verder: in 1648 promoveerde hij aan de universiteit van Padua tot doctor in de filosofie en de geneeskunde, waarna hij terugkeerde naar Duitsland. Groot opzien baarde in 1653 zijn overgang tot de rooms-katholieke kerk. Hij nam de naam Angelus Silesius aan. Met Angelus (= engel of bode) wilde hij heenwijzen naar zijn hemelse, met Silesius (= de Sileziër) naar zijn aardse vaderland. Hij wist zich burger te zijn van twee werelden. Ook kon hij zich door dit pseudoniem onderscheiden van een lutherse theoloog in Darmstadt, die zich Johannes Angelus noemde.
Het gedichtje is te vinden in de bundel Der Cherubinische Wandersmann, boek I, nr. 61. (Ik raadpleegde de onverkorte uitgave van zijn gedichten door Chr. Waldemar uit 1960.)
Er staat als titel boven: In dir muss Gott geboren werden (= God moet in jou geboren worden). De Duitse tekst luidt:

"Wird Christus tausendmal zu Bethlehem geboren Und nicht in dir: du bleibst noch ewiglich verloren."

De overige disticha in deze bundel 'Geistricher Sinnund Schlussrelme' voeren de lezer in de sfeer van mystici en spiritualisten, die de eigen geloofservaring stellen boven het Woord van God. Angelus Silesius is ook niet aan het gevaar ontkomen dat alle mystici bedreigt, het pantheïsme. Hij moge dan in allerlei toonaarden beweren, dat de ziel niet geïdentificeerd mag worden met God, zijn gedichten bevatten krasse uitspraken die deze bewering logenstraffen.
Het bovengenoemde gedichtje is een eigen leven gaan leiden, los van deze zwoel-mystieke context. Rechtzinnige voorgangers die de regels citeren, benadrukken terecht, dat geloof ervaring impliceert. Toch blijft het oppassen geblazen. In Pinksterkringen, binnen de charismatische beweging, maar ook in de rechtervleugel van de Gereformeerde Gezindte, dreigt men de eigen geloofsbeleving soms belangrijker te vinden dan het geopenbaarde Woord van God. Dr. Maris heeft in zijn dissertatie over geloof en ervaring (1992) over dit probleem behartenswaardige dingen gezegd, al kan ik mij niet aan de indruk onttrekken, dat hij wel heel erg weinig oog heeft voor het werk van God in de mens. Over de "unio mystica", de "habitatio Christi in cordibus nostris" (= de inwoning van Christus in onze harten) bij Calvijn zou nog wel meer te zeggen zijn dan Maris doet.
Dezelfde gedachte die Angelus Silesius in bovenstaand rijmpje uitspreekt vinden wij zelfs bij Luther terug.
Het is een moeilijk probleem. Wij mogen tegenwoordig al blij zijn, als erover gesproken wordt. Laten we daarom elkaar niet te snel veroordelen, zeker niet als het gaat over de relatie van de mens tot Christus. Jezus wil wonen bij de mensen. Kerstfeest 1993 herinnert ons aan die blijde boodschap en aan dat grote heilsfeit. Ik hoop, dat u de waarheid daarvan zult ervaren in uw hart.'

J. van der Graaf

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen