Uit de Pers

Laat 'm eens even aan staan
De nieuwe Evangelische Omroep volgens Andries Knevel
Zo luidt het opschrift boven een interview dat Ingrid Harms in Vrij Nederland van 26 februari 1994 met het hoofd van de EO-televisie heeft. Knevel is onder ons bekend geworden door zijn krachtige waarschuwingssignalen tegen het bezit en vooral het verkeerd gebruik van het medium televisie: De wereld in huis en Doe dat ding toch uit. Intussen maakt Knevel nogal naam met zijn wekelijkse talkshow onder de titel Het Elfde Uur. In menig gezin onder ons waar de wereld allang of sedert kort in huis is, klinkt daarom bij het verschijnen van Knevel op de buis de uitroep: Laat 'm eens even aan staan. In Vrij Nederland staat te lezen dat Knevels talkshow het trouwens het best doet onder kijkers die niet tot de eigen achterban behoren: 85% van de kijkers is géén EO-lid. Uit het gesprek licht ik een fragment dat ook interessant is voor niet TV-bezitters onder onze lezers. De vraagstelling waarop Knevel antwoord geeft, gaat in op de suggestie als zouden veel EO-programma's iets over zich hebben van 'Wij tegen de boze buitenwereld'. Vereenzelvigt de EO niet al te snel allen en alles wat niet van één gevoelen is met de eigen opvattingen met het domein van de satan, van de boze?

'Nou', zegt Andries Knevel zacht, 'er zijn in de maatschappij ontzettend veel ontwikkelingen waar wij bang voor zijn. Dan heb ik het niet eens over euthanasie en abortus. Welke dat wel zijn, zou ik nog moeten invullen. Er is in protestants christelijk Nederland een gevoelen dat we de eindtijd ingaan, dat we in de eindtijd leven en dat de wederkomst van Christus niet lang meer op zich Iaat wachten. En dat er dus, zoals het in de bijbel ook staat, vele verleidingen op ons afkomen. Ik denk dat dat het een beetje is. Zonder dat we ons daar heel bewust van zijn. Als ik voor mezelf spreek zéér onbewust. Voel ik dat? Als ik naar mijn kinderen kijk, denk ik: och och, in wat voor wereld zullen zij nog leven. Dat wel.'
De secularisatie zet krachtig door. Ook in protestants-christelijke kring. Het gezag kwijnt weg: in Den Haag, in de kerken, op school en in het ouderlijk huis. Hoe is die zorg daarover in uw kring?
'Dat is de allergrootste zorg in onze kring', weet Knevel. 'Als je een lijstje zou maken van abortus, euthanasie, de wet gelijke behandeling en dit punt, kiezen de mensen automatisch voor dit punt. Dan zeggen ze: die wet gelijke behandeling, daar begrijpen we toch niks van, dus het zal wel; en euthanasie, daar ben ik altijd nog zelf bij; abortus komt in onze kring of familie niet voor, gelukkig. Maar die secularisatie zien we om ons heen. Dat ervaren we zelf. Dat zien we bij de kinderen. En bij de kinderen van oom en tante. Vandaar dat we ons programma Voor galg en rad hebben gemaakt, voor de late zaterdagavond. In de setting van een workshop hebben we geprobeerd ouders handvatten te geven, als hulp bij de opvoeding.'
Helaas: de bezorgde ouders schaarden zich niet bepaald massaal rond de toegestoken hand. Ze keken naar iets anders of helemaal niet.
'Vandaar ook', houdt Knevel vast, 'dat we op onze dagen en avonden in het land zeggen: laten we proberen de jongeren zoveel mogelijk te motiveren.'
Als hij ziet wat de jeugd via de televisie wordt aangedaan: vreselijk. Het staat allemaal in zijn boek De wereld in huis beschreven. De kinderen zijn niet voor de televisie weg te slaan. Van zo'n MTV met die clips vraagt hij zich af wat die combinatie van erotiek en geweld voor schade zal aanrichten. 'Het beeld alleen al dat jongeren van seksualiteit en erotiek krijgen', walgt hij. 'Dat móét gewelddadig zijn, dat móét de uiterste vorm van prikkeling zijn. Vrouwen zullen zeker niet voldoen aan het beeld dat jongens zo van hen krijgen. Want dat zijn niet die zogenaamde ideaaltypen die de hele dag over je scherm denderen. Het aantal zenders dat deze regelrechte porno uitzendt neemt toe. Daarom is er voor de EO zeker een rol.'
Ook de EO-kinderen bezwijken voor de verleidingen. En ze komen daar tegenwoordig rond voor uit.
Wat zijn de wapens die de EO inzet tegen deze overmacht? Doet u iets aan het jaar van het gezin?
'Het jaar van het gezin wordt in Nederland uiteraard uitgelegd als het jaar, niét van het gezin, maar als het jaar van alles en nog wat', smaalt Knevel. De EO-leiding besloot om maar niet op het Europese jaarthema te tamboereren.
'We gaan meer pastorale uitzendingen maken: ingaan op problemen die mensen hebben', onthult de directuer. 'Daar is behoefte aan. Binnenkort start een negendelige serie over mensen die in allerlei psychische problemen zijn geraakt waarvan de wortels al in hun jeugd liggen, bij voorbeeld door een strenge vader of faalangst. Die problemen gaan we proberen bespreekbaar te maken. Er komt weer een serie Mannen, nu getiteld Man en macht. Daarin proberen we mannen zich bewust te laten zijn en te worden van de rol die zij spelen in hun gezin en de samenleving. Die wordt vaak gedomineerd door carrière en stress. Ook een pastoraal programma. De vrouwen hebben we aardig bereikt, maar de mannen als doelgroep nooit zo. Het is een experiment, hoor, en of het ons lukt…'

Aan het slot van het gesprek komen de ontmoetingsdagen en conferenties die de EO overal in het land belegt ter sprake. De verslaggeefster suggereert dat de EO voor een deel de taak van de kerk lijkt over te nemen. Knevel bekent daar bang voor te zijn, omdat ze bij zijn omroep absoluut niet de pretentie hebben om de kerk te gaan vervangen. Toch blijkt er buitengewoon veel behoefte te bestaan aan lossere vormen van samenzijn met geestverwanten, vooral onder vrouwen. 'We zouden het hele jaar door iedere dag ergens een vrouwendag kunnen organiseren', aldus Knevel.

De kerken hebben hun geheim
Dat is te titel van een theologisch rapport geschreven door de Raad voor de zaken van Kerk en theologie der Nederlandse Hervormde Kerk en de Deputaten van Kerk en Theologie der Gereformeerde Kerken in Nederland. In Woord en Dienst van 11 februari 1994 besteedt Theo Klein aandacht aan deze handreiking die onlangs op de trio-synode in Lunteren aan de orde kwam.

Al vier jaar geleden wezen de visitatoren-generaal op de onstuitbare opmars van het New Age-virus in kerkelijk Nederland. Daar moest wat aan gedaan worden voor het te laat was! Op de trio-synode van 29 januari jongsdeden, reageerde de kerk uiteindelijk. En het was haast te laat. New Age lijkt namelijk op haar retour. Niet alleen scoort het fenomeen lang niet meer zo sterk in de media, ook de eerste met New Age en esoterische boekjes volgestampte boekwinkeltjes moeten de deuren sluiten. Maar goed, misschien wat laat uit de startblokken, de zaak wordt nu wel voortvarend aangepakt. Het theologisch rapport 'De kerken hebben hun geheim' blijkt nog maar het begin: er komt nog een pastorale New Age-handreiking. Is pastoraal in de kerk inmiddels synoniem met verhullen en gladstrijken, het theologisch rapport kun je dat niet verwijten. Het New Age-accent op het gevoel en de ervaring kun je als kerk niet zomaar naast je neerleggen. Weliswaar strookt New Age in bijna alles voor geen meter met het christelijk geloof ze legt een zwak punt van de kerk bloot. Heeft de kerk niet teveel gelet op het denken en de ervaring wat al te gemakkelijk naar het tweede plan verwezen? (…)
Vanwege de ontdekkende werking van het Nieuwe Tijdsdenken moet in ieder geval het gesprek met New Age gezocht worden, vonden gereformeerde en hervormde rapporteurs. Want het gaat, ondanks alle dwaling, bij hen ­toch ook over God en om de zoekende mens. Om niet helemaal ins blauen hinein te praten, stelden ze vier gespreksthema's voor: de schepping (het raadsel van het lijden); Gods nabijheid (overeenkomsten en verschillen tussen 'het goddelijke in mij' en 'God met ons'); gemeenschap (de gemeente als lichaam van Christus); op weg naar de toekomst (naar de vernieuwing en voltooiing, dus aandacht voor reïncarnatie en karma).

Het is de vraag of de kerken met dit besluit niet achter de feiten aanhobbellen, afgezien nog van de vraag of je in het gesprek met New Age-vertegenwoordigers als christelijke kerk niet van begin af aan het unieke van Christus moet uitdragen zoals de Gereformeerde ds. Vissinga per motie trachtte te bereiken. Bovendien heeft enkele maanden geleden de IKON-pastor ds. Hans Stolp enkele van zijn geschriften over reïncarnatie herroepen. In de Volkskrant van 26 februari 1994 wordt o.a. ingegaan op de kerkelijke flirt met New Age als een poging om contact met de samenleving te blijven behouden. In de katern Vervolg staat een gesprek te lezen waarin o.a. aan het woord komen de Amsterdamse theoloog Kees Kok, verbonden aan de Stichting Leerhuis en Liturgie, de Leidse godsdienstsocioloog Meerten ter Borg, auteur van 'Een uitgewaaierde eeuwigheid: het menselijk tekort in de moderne cultuur' en de Rotterdamse cultuursocioloog A. C. Zijderveld. Ze reageren o.a. op het rapport Secularisatie in Nederland 1966-1991 van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), waarover in ons blad door ir. J. van der Graaf al is geschreven enkele weken geleden.

Van New Age moet Kok niets hebben. 'Dat is geen religie, dat is pure consumpde', zegt hij. Ook Zijderveld en Ter Borg kunnen de huidige flirt van de kerken met New Age niet waarderen. Dat de kerken wanhopig lonken naar die beweging staat buiten kijf. De schappen van het Aanloopcentrum in Haarlem staan vol met spirituele uitnodigingen. Zo organiseert het Sociaal Basis Pastoraat Haarlem 'zeven avonden over christelijk geloof en New Age'. Aan bod komen nieuwe ontdekkingen in mens en kosmos, die 'ernome consequenties hebben voor de omgang met de nog-niet-mens en de niet-meer-mens in de medische praktijk'; leven na een bijna-doodervaring; astrologie en christelijk geloof; paranormale verschijnselen. Door middel van spirituele therapie worden antwoorden gezocht op vragen als 'wat maakt me vrij? (talenten' en 'wat beperkt me (angsten)?' Er zijn cursussen over meditatie, de existentie-filosofie van Kierkegaard, dieptepsychologie van Freud en Jung, over reïncarnatie, alternatieve religiositeit en gnosis.
'Als er iets gevaarlijk is, is het wel de huidige gnostische trend', waarschuwt Zijderveld. 'Gnosis betekent zoveel als kennis, inzicht, de goddelijke vonk die in de mens zelf aanwezig is, subjectieve religiositeit. Gnosis is per definitie gericht tegen alle structuren, is dus niet alleen bedreigend voor de kerken, maar ook voor de democratie. De kerken die gnosis omarmen spreken hun eigen doodvonnis uit.'

Zijderveld ziet een andere verklaring voor het verdwijnen van de kerkelijkheid.

'Wat het SCP-rapport meet is de snelgroeiende buitenkerkelijkheid. Die bestrijd ik niet. Het is een oude trend, die al heel lang aan de gang is, ' merkt Zijderveld op. 'Maar staat ontkerkelijking ook gelijk aan secularisering? Betekent de afbraak van de oude volks- of gewoontekerken als de katholieke kerk, ook dat er een einde komt aan het religieus beleven van de Nederlander? Ik waag dat te betwijfelen.'
Zijderveld wijst erop dat de tendens die zich aftekent in het geloof, is waar te nemen in de gehele maatschappij: in de politiek, in het sociaal leven. 'Het is de trend van de individualisering, van de vervreemding van de instituties. De grote vraag is wie het individu in het gareel houdt en hoe dat moet gebeuren nu de traditionele gezagsstructuren instorten: de kerken, de staat, de besturen, de politieke partijen.'

Ontkerkelijking wil niet zeggen dat mensen a-religieus zijn geworden, aldus de hier geciteerde specialisten. Hoe moet het met die 75 procent buitenkerkelijken in 2020? Komen ze niet in een geweldige ijselijke kou te staan, vooral nu er zich geen duidelijk alternatief aandient voor het traditionele geloof?

'Die vraag houdt ons hier in Leiden intensief bezig', zegt Ter Borg. 'Wat zijn de consequenties voor mensen die niet meer geloven in een leven na de dood? Neem nu het geval van iemand die in de jaren vijftig zwaar christelijk is opgevoed, die in de jaren zeventig het geloof aan de wilgen heeft gehangen, in het jaar 2020 op sterven ligt en dan geplaagd wordt door de wrekende God uit zijn prille jeugd. De kerken kunnen zo'n geval niet meer opvangen. Dus moeten er mensen worden opgeleid die op neutrale wijze met de existentiële vraagstukken kunnen omgaan, die antwoorden zoeken op de ethische problemen van de moderne tijd. Antwoorden vinden op vragen als: mag men zinloos lijden rekken? Wat is zinloos lijden? Wat moet men aan met genetische manipulatie?'
Hij zegt dat zijn vakgroep 'schoorvoetend' bezig is met het opleiden van mensen die op professionele basis de zogenaamde rites de passage (geboorte, huwelijk, dood) begeleiden. 'Er blijkt in deze tijd van ontkerkelijking grote behoefte te zijn aan een persoonlijke vormgeving van de rites de passage. De huwelijksplechtigheid, de begrafenis, de crematie, ze zijn voor veel mensen in de huidige vorm toch te kil. Er moeten figuren komen die zich flexibel opstellen, die klantgericht zijn. Twee van mijn studenten verkopen zich reed als huwelijkssluiters, bedenken teksten die passen bij de levensstijl van toekomstige echtgenoten.'

Je kunt van dit alles zeggen: een typisch godsdienstsociologisch antwoord. God Zelf lijkt geen invloed meer te kunnen hebben op ons volk, volgens deze gedachtengang. De christelijke gemeente weet van de kracht van de Heilige Geest tot bekering en vernieuwing van het menselijk leven. Bewogenheid met de wereld kan er slechts zijn als we ons solidair met haar weten. We liggen met de wereld immers op één hoop? We zijn van dezelfde lap gescheurd. U kent deze uitdrukkingen vast wel. Het geloof is nimmer vanzelfsprekend. Het is en blijft een geschenk. Ook voor trouwe kerkmensen en doorgewinterde Bonders.

J. Maasland

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen