Hervormd Pleidooi

Deze week is verschenen het Hervormd Pleidooi, waarmee een aantal hervormden zich richt tot alle ambtelijke vergaderingen en gemeenteleden der Nederlandse Hervormde Kerk. Wij geven de tekst van het Pleidooi in hoofdlijnen weer. De volledige tekst met aantekeningen is verkrijgbaar in de boekhandel…'

Aan de ambtelijke vergaderingen en leden van de Nederlandse Hervormde Kerk

Broeders en zusters!
Er waart een sterk verlangen naar eenwording door onze tijd. Een verlangen om oude tegenstellingen te overbruggen, oude conflicten tot een oplossing te brengen, oude veten uit te wissen om in gezamenlijkheid een nieuwe toekomst tegemoet te gaan. De politieke eenwording van Europa, de schaalvergroting in maatschappelijke- en onderwijsorganisaties en de talrijke fusies in het bedrijfsleven zijn er uitingen van, alsook de oecumenische beweging en het Samen op Weg-proces binnen de Kerken.
Toch blijken telkens en onverwacht zich factoren voor te doen, die weliswaar het verlangen naar eenheid niet uitdoven, maar die toch een ernstige en reële belemmering kunnen zijn voor de verwerkelijking ervan.
Ook in het kerkelijke Samen op Weg-proces, dat niet zonder elan begonnen is, doen zich thans zulke belemmerende en storende obstakels voor en wel op een tijdstip, dat men meende dat het eenwordingsproces zo goed als afgesloten kon worden beschouwd. Verwonderlijk is dat niet, want hoe dichter men elkaar nadert, hoe meer de volle consequenties van een definitieve eenwording zichtbaar en tastbaar worden. Doel van dit schrijven, waarmee wij ons als leden van de Nederlandse Hervormde Kerk tot u allen richten, is te wijzen op enkele van zulke belemmerende factoren in het Samen op Weg-proces en om te pogen die in het rechte licht te stellen. Om dan samen met u ons af te vragen of het niet wenselijk, ja noodzakelijk is om deze onderbreking van het eenwordingsproces ernstig te nemen terwille van het bereiken van die waarachtige, geestelijke eenheid waarop Christus doelde toen Hij de bede uitsprak: 'Dat zij allen één zijn' (Johannes 17 : 11). Het zijn onzes inziens drie factoren, die bij veel leden van de Nederlandse Hervormde Kerk, de oudste en grootste van de deelnemende kerken, grote reserves en ernstige bezwaren hebben opgeroepen ten aanzien van het onderhavige proces, te weten: 1) zorg om het verlies van het geestelijke karakter van de Kerk, 2) zorg om de teloorgang van het historische karakter van de Kerk, 3) zorg om de prijsgave van het nationale volkskerk-karakter van de Kerk.
Over elk van deze drie bezwaren enkele opmerkingen ter verduidelijking.

1. Het geestelijke karakter van de Kerk
Dikwijls gaat men ervan uit dat de Kerk naar haar wezen de eerst en meest aangewezen instantie is om eensgezindheid te bevorderen. Zij draagt immers, zo stelt men dan, vanaf haar oorsprong het gebod van de naastenliefde met zich mee (Mattheüs 22 : 39). In zekere zin hebben zij die zo denken gelijk. In zekere zin… Inderdaad predikt de Kerk het Evangelie als een boodschap van liefde, verzoening en vergeving. Evenwel wijzen in het Evangelie die woorden toch in een andere richting dan veelal wordt aangenomen. Zij zijn namelijk niet allereerst betrokken op de medemens (de naaste), maar op de Heere God. Centraal staat in het Evangelie de verhouding van God en de mens, mens en God; daarna komt, in afgeleide zin, de verhouding van de mens tot zijn naaste aan de orde.
Het eerste en grote gebod luidt: God liefhebben met hart en ziel en verstand (Mattheüs 22 : 37). Dàt gebod draagt de Kerk vanaf haar ontstaan als haar eerste opdracht en roeping met zich mee. Dàt gebod drukt daarom ook het hart, het levensbeginsel van de Kerk uit. Voor haar is God een levende werkelijkheid die niet samenvalt met de naaste, daar Hij de Eeuwige en Almachtige is, tot wie zij zich weet te staan in een directe verhouding. Zij kent Hem door het Evangelie als een God van genade, een God van liefde, verzoening en vergeving. Zij is het geestelijke, mystieke lichaam van Christus (Efeziërs 5).
De eerste en belangrijkste roeping van de Kerk is om in deze wereld te zijn een gemeente van waarachtige aanbidders, die God aanbidden in geest en waarheid (Johannes 4 : 23 en 24). Als zùlk een gemeenschap neemt de Kerk in de geschiedenis een unieke plaats in. Zij is dieper gefundeerd dan welke menselijke gemeenschap ook. Haar eigenlijke leven overstijgt de grenzen van het tijdelijke en zichtbare aardse bestaan. Naar haar wezen is zij op aarde een vreemdelinge, bestaande uit 'burgers van een rijk in de hemelen' (Filippenzen 3 : 20).
De Kerk is duestelijke gemeenschap, omdat zij God kent en aanbidt. Die innige liefdes- en vertrouwensband met de Heere God is voor haar het eerste en grote gebod. Maar het kan niet anders of de verhouding tot de naaste staat daarom ook geheel in het teken van haar liefdesverhouding tot God. Zó is het haar door Christus, die het Hoofd en de Heer van de Kerk is, geleerd: God liefhebben is het eerste en grote gebod; de liefde tot de naaste het tweede dat daaruit direct voort vloeit (Mattheüs 22 : 37-40). Het is een liefde die óók God-gericht is: er is geen groter en heerlijker dienst aan de naaste dan ook hem te brengen tot de aanbidding van de hemelse Vader in geest en waarheid! Het is de dienst der verzoening, die hierin bestaat, dat 'wij zijn gezanten van Christus, alsof God door onze mond vermaande; in naam van Christus vragen wij u: laat u met God ver zoenen' (2 Corinthiërs 5 : 20).
Dit nu is de eerste en ook de zwaarste zorg, die ons en velen met ons vervult, dat in het Samen op Weg-proces deze notie van de Kerk als een geestelijke, mystieke. Godgerichte gemeente, waar de mens uitgeheven wordt boven de wereld, boven de tijdelijke dingen om het weer te leren met engelen en aartsengelen die God te loven die ons in Christus opgeheven heeft uit het vergankelijke Niet, om te zijn 'kinderen van God' (Johannes 1 : 12) en zó op een nieuwe wijze in de wereld te staan – dat deze notie teloor dreigt te gaan.

2. Het historische karakter van de Kerk
Deze belijdenis van de Kerk als een geestelijke gemeenschap houdt echter geenszins in dat zij buiten het geschiedproces zou staan en dat zij zich afzijdig zou mogen houden van de vragen en noden van deze wereld. Al hebben sommigen, onder invloed van een ziekelijke mystiek daar wel eens in gedwaald, voor de Kerk in haar algemeenheid, haar katholiciteit, geldt dit zeker met. Het historische aspect is een wezenlijke trek van haar geloof. Dat is iets wat haar ook met Israël verbindt.
Aan de Heilige Schrift heeft de Kerk het woord ontleend, dat haar historisch besef tot uitdrukking brengt. Dat is het woord: verbond. Het geloof van Abel, Henoch en Noach, van Abraham, Mozes en David, van Samuël en de profeten wordt met het woord 'verbond' in één omvattend, historisch heilsplan gesteld als een plechtige en onverbrekelijke verbintenis tussen God en de mens. Een verbintenis die een begin heeft in de tijd, een voortgang in de tijd en die ook een voleinding zal hebben in de tijd. Een verbintenis waarvan Jezus Christus als het vleesgeworden Woord en als hemelse Hogepriester het historische middelpunt is.
Het mag nu kenmerkend voor de Nederlandse Hervormde Kerk genoemd worden, dat zij, in nadrukkelijke tegenstelling tot de Wederdopers haar kerkbegrip onder de leidende gedachte van het verbond heeft geplaatst. Van de Lutherse Kerk en ook van de zogenaamde vrije Kerken geldt dit in veel geringer mate.
Het is mede op grond hiervan dat de Nederlandse Kerk in Calvijn de kerkleraar heeft gezien die in zijn Institutie de gehele theologie een nieuw aanzien heeft gegeven, doordat hij, wars van alle theologische speculatie, de Heilige Schrift aan het woord liet komen en het daardoor mogelijk maakte dat de notie van het verbond in het geloofsgoed van hen die zich issu de Calvin weten, een zo belangrijke plaats ging innemen. In zijn spoor werd de Kerk verstaan als een historische factor van betekenis in de wereldgeschiedenis. Met alle politieke consequenties van dien! Meer dan in welke Kerk ook is deze conceptie in de Nederlandse Kerk tot ontwikkeling gekomen.
De grootheid van de Nederlandse Kerk in de 16e en 17e eeuw was dus in wezen de grootheid van het Calvinisme 'als hoogste ontwikkelingsvorm van het godsdienstigstaatkundig beginsel der zestiende eeuw'. Maar óók de grootheid van het Nederlandse volk in die eeuwen was een vrucht van datzelfde Calvinisme. Zo kon men spreken van een drievoudig snoer: Kerk – Oranje – Vaderland als een historisch gegeven en als een geestelijke realiteit.
Dit verleden mag nu in de volksziel weggezakt en in de politieke partijen naar de achtergrond zijn geschoven – in de Nederlandse Kerk der Hervorming leeft het voort. Niet als romantiek of theorie, maar als een geestelijke en historische werkelijkheid. En zij weet uit ervaring dat bij zeer velen in het Nederlandse volk dit verleden ook nog sluimerend aanwezig is en in kritische momenten weer ontwaakt. De donkere jaren van de Duitse bezetting zijn er een bewijs van.
Zo neemt dus de Nederlandse Hervormde Kerk in het Nederlandse volk en zijn geschiedenis een geheel eigen plaats in. Zij is zich bewust, dat zij door Gods leiding een bijzondere plaats in het volk heeft gekregen, ja sinds zijn staatkundige onafhankelijkheid daarmee onafscheidelijk verbonden is. Van die lange en bewogen geschiedenis draagt zij de kostbare herinneringen met zich mee. In haar naam, in haar belijdenis, in haar Statenbijbel, in haar Psalmen en Gezangen, in de gebrandschilderde ramen en praalgraven van haar kerkgebouwen.
Nog méér dan in musea en archieven leeft de historie van Kerk en Staat in de Nederlanden voort in de Nederlandse Hervormde Kerk als een levend verleden. Daarentegen heeft de Lutherse Kerk zulk een plaats in ons volk nooit kunnen innemen en de Kerken van Afscheiding en Doleantie hebben dit nooit gewild.
En daarmee is een tweede ernstige bedenking uitgesproken, die in brede kring, wellicht veelal onbewust, leeft binnen de Nederlandse Hervormde Kerk ten aanzien van het Samen op Weg-proces. Wat blijft bij de beoogde samensmelting bewaard van het unieke en onopgeefbare historische karakter van de Nederlandse Hervormde Kerk? Vaak bekruipt ons de vrees dat juist de prijsgave daarvan de tol is die betaald moet worden om deel uit te maken van een kleurloze en karakterloze Verenigde Protestantse Kerk in Nederland. Zou dat wáár zijn, dan zou dat inhouden, dat de Nederlandse Hervormde Kerk met haar verleden ook haar bijzondere, bijbelse statuur als historische factor in de wereldgeschiedenis zou opgeven, ja, dat daardoor een breuk zou ontstaan in de historie van het Nederlandse volk, dat principieel bezien temeer en definitief zou worden prijsgegeven aan de ontkerstening en secularisatie!

3. Het nationale volkskerk-karakter van de Kerk
De historie van de Nederlandse Kerk en de historie van het Nederlandse volk hangen nauw met elkaar samen. De figuur van Prins Willem van Oranje is daarbij de verbindende schakel geweest. Bekend zijn de regels van Willem Bilderdijk: 'Daar is een bijzondere betrekking van ons Vaderland tot God, sedert Prins Willem I verklaarde 'tot ons behoud een verbond, niet met aardse vorsten, maar met den Koning der koningen voor ons land en volk gemaakt te hebben'.
Wat blijft er van ons land en volk over als deze bijzondere band voorgoed wordt verbroken? Nederland is dan een land zonder historie, zonder karakter, zonder ziel geworden! Wij gaan dan nog te meer leven in een verkilde en verzakelijkte maatschappij, waar het individualisme hoogtij viert en godsdienst tot een atavisme is geworden. Vergeten wij niet: ontkerkelijking heeft altijd tot ontkerstening geleid en ontkerstening tot anarchie en depersonalisatie van de mens.
De historische Kerk is de volkskerk. Niet wij mensen zijn het, die haar die plaats in het volksleven gegeven hebben, maar God heeft dat gedaan. Het enige dat wij mensen te doen hebben is de Kerk niet tot een puinhoop te maken, maar te bidden, dat God haar uit haar ellende uittilt om haar Schriftuurlijke, historische gestalte en roeping te hergeven. Haar eerste en hoogste roeping is immers Kerk te zijn. Kerk te zijn in haar belijden en prediken: Jezus is de Christus, de Zoon van God, Jezus is Heer! Hij alleen. Zó heeft zij Kerk te zijn midden in de tijd, midden in het volk.
Wie herinnert zich niet de namen van hen, die in de vorige en deze eeuw zich hebben ingezet om de Nederlandse Hervormde Kerk weer waarlijk Kerk, belijdende Kerk, volkskerk te doen zijn en haar daartoe een kerkorde te geven, waarin tot uitdrukking komt dat zij geen vereniging van gelijkgezinden is en gericht op een door henzelf gesteld doel, geen 'denominatie' dus, maar een goddelijke instelling, een planting van God, een geestelijk organisme met een nationale, historische roeping.
Toch heeft de kerkorde van 1951 niet gebracht waarop door velen zo vurig gehoopt was. Na haar in werking treden is gebleken, dat de te grote nadruk die erin gelegd wordt op het apostolaire functioneren van de Kerk in de wereld, op haar streven naar vernieuwing van het leven in staatkundig, maatschappelijk en cultureel opzicht aanmerkelijke schade heeft berokkend aan haar fundamentele en primaire geestelijke en historische karakter. Door deze eenzijdige keuze is zij zelf slachtoffer geworden van secularisatie, is zij hoe langer hoe meer uitgehold en heeft zij de gestalte aangenomen van een bedrijf, waar deskundigheid en management het geloof verdringen. Daardoor kon het gebeuren dat een bureaucratische 'bovenbouw' van raden, werkgroepen en commissies de ambtelijke vergaderingen van kerkeraad tot generale synode ging overspoelen met rapporten en voorstellen. Daardoor ontstond niet alleen een grote mate van vervreemding tussen landelijke en provinciale bestuurders enerzijds en de plaatselijke gemeenten met het eenvoudige kerkvolk anderzijds, doch wat nog veel ernstiger is, ook een vervreemding van de Kerk in haar geheel van haar eerste, meest wezenlijke en geestelijke opdracht, haar door God in de weg van haar historie opgelegd: Kerk te zijn! Kerk als geloofsgemeenschap in de prakticale, actuele, persoonlijke, vrome zin als uitgedrukt is in haar Catechismus. Kerk ook als geloofsgemeenschap in die grootse visie op de verhouding van Kerk en wereld als neergelegd is in de Geloofsbelijdenis en de Canones. Kerk geleid door de van Christuswege gegeven ambten en niet door volgens werelds concept opgeleide 'deskundigen'.
En moet nu niet geconcludeerd worden, dat het deze vervreemding van haar geestelijke en historische wortels en van haar belijdenis is, die een belangrijke impuls gegeven heeft aan het Samen op Weg-proces? Immers ook en in nog veel sterker mate heeft zich een vervreemding van haar verleden en van haar belijdenis afgespeeld in de Lutherse Kerk en in de Gereformeerde Kerken. Men heeft elkaar herkend en gevonden in een apostolaire toewending, naar de wereld 'tot vernieuwing van het leven in cultuur, staat en maatschappij', zoals te lezen staat in art. I, 5 van het conceptkerkorde van de Verenigde Protestantse Kerk in Nederland. Het Samen op Wegproces van de Nederlandse Hervormde Kerk van haar eigenlijke en oorspronkelijke roeping! Sluitstuk van het vervreemdingsproces van de Nederlandse Hervormde Kerk van haar historie en belijdenis!
Wij zien onze Kerk niet in een romantisch licht, want wij zijn niet blind voor haar vele zwakheden en verval, maar wij hebben haar desondanks lief en bidden God dat Hij wijsheid geve aan allen die in de ambtelijke vergaderingen en commissies vèrstrekkende beslissingen moeten nemen inzake het voortbestaan van deze onze Vaderlandse Kerk.
Voor een Verenigde Protestantse Kerk zien wij geen enkel hoopvol perspectief.
Wanneer verdere toenadering zou worden gerealiseerd, kunnen wij slechts meekomen in een geünieerde Nederlandse Hervormde Kerk, die, zich bewust van haar bijzondere afkomst, zich kan richten naar de toekomst.
Zulk een Kerk zou haar deuren dienen open te stellen voor de terugkeer van al die kerkelijke gemeenschappen, die mede door haar schuld, sedert de Afscheiding van 1834 van haar zijn uitgegaan.
Zulk een Kerk zou zich dienen te richten tot die delen van ons volk, die mede door haar schuld van haar zijn vervreemd geraakt.
Zulk een Kerk zou onder Gods zegen vanuit een hernieuwd besef van haar roeping en verantwoordelijkheid haar taak temidden van ons volk in het heden en in de weldra aanbrekende eeuw kunnen vervullen.

dr. W. Aalders, Bussum
ds. M. J. Aarents, Ommen
prof. dr. A. F. J. Abrahamse, Ouderkerk a. d. IJssel
W. Bakker, Voorburg
ds. C. van den Bergh, Ridderkerk
dr. G. Bos, Heerde
mevr. M. P. M. Bos-Kooyman, Waddinxveen
J. G. J. van Booma, Woerden
dr. W. J. Diepeveen, Bilthoven
jhr. ds. C. van Eysinga, St. Nicolaasga
ds. L. J. Geluk, Rotterdam
ir. J. van der Graaf, Huizen
prof. ir. J. A van Ghesel Grothe, Delfgauw
J. G. de Groot, Harderwijk
drs. K. F. Gunning, Rotterdam
mevr. M. H. van Helden-de Koek, Waardenburg
ds. D. van Heyst, Ommen
Aad van der Hoeven, Rotterdam
dr. W. J. op 't Hof, Nederhemert
dr. W. J. Kirpestein, Gouda
drs. H. Klink, Hoornaar
mr. W. van Leussen, Ottoland
prof. dr. A van Nieuw Amerongen, Breukelen
prof. dr. ir. A. D. de Pater, Pijnacker
ds. Th. P. Pol, Heelsum
prof. dr. G. Quispel, Bilthoven
ds. J. L. Ravesloot, Sellingen
prof. dr. A de Reuver, Delft
ds. J. ter Steege, Steenwijk
T. Verboom, Rotterdam
dr. M. Verduin, Zeist
ds. J. J. Verhaar, Houten
mevr. L. M. I. Vermaat-Beenhakker, Maassluis
ds. J. K. Vlasblom, Ter Aar
ds. A. W. Vlieger, Oldenzaal
ir. L. van der Waal, Ridderkerk
ds. B. H. Weegink, Katwijk aan Zee
ds. Ph. van Wijk, St. Johannesga

De volledige tekst van 'Hervormd Pleidooi' bestaat uit 24 pagina's en is in boekvorm verschenen. De uitgave kost ƒ 4,95 per stuk en is verkrijgbaar in de boekhandel onder ISBN 90-5030-442-7 of door storting van ƒ 4,95 plus ƒ 3,– verzendkosten voor 1 exemplaar is ƒ 7,95. Meerdere exemplaren kunnen ook per giro besteld worden door het aantal te vermenigvuldigen met ƒ 4,95 en één vast bedrag van ƒ 5,– bij te tellen voor verzendkosten.
Storting van het totaalbedrag op postgiro 60867 t.n.v. Hervormd Pleidooi, Leiden. Bij bestelling per giro wordt u verzocht uw naam en volledig adres te vermelden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen