Globaal bekeken

Een lezer stuurde ons een geschriftje 'Kruis en cirkel', waarin een uitvoerige verhandeling wordt gegeven over een nieuw logo (vignet) van het Stedebouwkundig Advies Bureau Eindhoven, bestaande uit een Kruis in een cirkel, 'een eerbetoon aan de voorvaderen'. De beschrijving is van de historicus/journalist Dick van RuIer (zoon van prof. dr. A. A. van Ruler) die in januari l.l. op vijftigjarige leeftijd overleed. Uit deze brochure de volgende passages, waar­ bij men rekening dient te houden dat het om archeologische beschrijving en fundering van een kunstzinnig vignet gaat, in daartoe geëigende bewoordingen gezet, met feitelijke gegevens, die we hier niet beoordelen.

• Jeruzalem
'Het woord Jeruzalem had voor de middeleeuwse mens een zeer bijzondere klank. Het was niet zomaar een stad ergens in Palestina, maar had tegelijk de betekenis van het hemelse Jeruzalem; mythe [wat ons betreft liever; het bovenaardse, red.] en alledaagse werkelijkheid liepen door elkaar. Het hemelse Jeruzalem nu wordt in de Openbaring van Johannes afgeschilderd als een vierkante stad met hoge muur en twaalf poorten. Dat hoekige klopte aardig met de werkelijkheid van het aardse, Byzantijnse Jeruzalem: een kaart uit de twaalfde eeuw toont een vierhoekige stad met kronkelende straten. Men zou denken dat de kruisvaarders hun identificatie van hemels en aards Jeruzalem voor een deel bevestigd vonden toen zij tijdens de eerste kruistocht bijna duizend jaar geleden, in 1099, de stad eindelijk konden binnenvallen.
Maar nee – rond 1150, het begin van de gotiek, verschenen er ineens, als een soort donderslag bij heldere hemel, zeer eigenaardige prenten die zich noch van het mythische beeld noch van de alledaagse werkelijkheid iets aantrokken. Acht afbeeldingen uit de twaalfde eeuw zijn bekend, waarop Jeruzalem wordt weergegeven als stad met een ronde muur, waarbinnen een kruis van straten het geheel in vieren deelt. Blijkbaar bedenksels. Met andere woorden: de ervaring telt niet mee, evenmin als het al honderden jaren als ideaal geldende beeld van Johannes, auteur van het laatste boek van de bijbel: de middeleeuwer laat zich plotseling leiden door een ander ideaal.

(…) Het eenvoudige beeld van een kruis in een cirkel.
(…) Het eigenaardige is nu dat de middeleeuwer de mythische structuur van cirkel en kruis ineens steen voor steen tot werkelijkheid gaat maken: er breekt een nieuw tijdperk aan van vierdelige min of meer ronde steden. Gotische stedebouw – een van de vele vernieuwingen die zo kenmerkend zijn voor de twaalfde eeuw, dat de Amerikaanse historicus Charles Homer Haskins zijn aan deze tijd gewijde studie The Renaissance of the Twelfth Century (wedergeboorte van de 12e eeuw) kon noemen.'

• Golgotha: middelpunt
'Nu is er enige aanleiding om te veronderstellen dat de zeer vrome middeleeuwer dergelijke (…) beelden rechtstreeks heeft ontleend aan joodse en christelijke bronnen. (…) Het kwam de theologen in elk geval bijzonder goed van pas dat bepaalde joodse tradities er zelf van overtuigd waren dat het graf van Adam is gesitueerd op Golgotha, de plaats waar Jezus werd gekruisigd. Een heel curieuze traditie, in de vijfde eeuw na Christus christelijk vastgelegd, geeft het verhaal van de opdracht die de stervende Noach aan zijn zoon geeft om, samen met Melchisedek, het lijk van vader Adam uit de ark te halen en te brengen naar het middelpunt der aarde, welke plek duidelijk zal worden omdat de engel des Heren het tweetal de weg zal wijzen.
"En daar hangen vier einden met elkaar samen. Want toen God de wereld schiep liep Zijn kracht ervooruit en de aarde ging er vanuit vier kanten achteraan. En daar in het middelpunt bleef Zijn kracht staan en kwam tot rust Daar zal de verlossing volbracht worden."
Toen Sem en Melchisedek na veel inspanningen bij Golgotha kwamen,
"wat het middelpunt der aarde is, toonde de engel Sem deze plaats. En toen Sem het lichaam van onze vader Adam boven deze plek had neergezet, gingen de vier delen uiteen, en de aarde opende zich in de vorm van een kruis. En zodra zij hem erin hadden gelegd bewogen de vier delen zich en omsloten het lichaam van onze vader Adam, en de deur van de buitenkant der aarde sloot zich. En die plaats werd "'schedelplaats'" genoemd, omdat daar het hoofd van alle mensen werd gelegd: en 'Golgotha' omdat de plek rond was."
De vroegchristelijke theologie was uiteraard bijzonder gelukkig met zo'n van orgine joodse traditie, omdat het idee van wereldcentrum hierin samenvalt met het grondfeit van het christelijk geloof: Golgotha, middelpunt der aarde, bergt de schedel van Adam en draagt het kruis van de Verlosser Het bloed van Christus vloeit op het hoofd van de oermens en de heilsgeschiedenis begint in het kosmische midden, de hoogte van het jaar nul. Elimineert men nu de christelijke inkleuring uit deze mythe, dan blijft een duidelijk beeld over: de door de vier kardinale punten – oost en west, noord en zuid – gedeelde aarde met haar kruisvormige centrum in het midden van Jeruzalem. (…)
Niet alleen de oude kerk, ook de middeleeuwen hielden deze zeer gewijde plek voor het nulpunt van de wereld. Een bijzondere samenloop maakte het Golgothamonument vervolgens tot centraal symbool van de gotische christenheid. Toch kan niet worden gezegd dat de middeleeuwer gewoon een vreemd symbool overnam; hij gaf veeleer het oude beeld nieuw leven, omdat hij zelf ook duidelijk voorstellingen had omtrent wereldcentrum en navel: zijn woonplaats ofwel stee.'

• Nederlandse steden
'Een pregnant voorbeeld hoeven we niet ver van huis te zoeken: Nijmegen. Een reeks nederzettingen organiseerde zich rond 1250 tot een ommuurde stad, waarbinnen de verzameling huizen werd geordend tot een stratenkruis. Op het kruispunt van deze heldere vierdeling werd zeer bewust een (blauwe) steen gelegd. Op dié plek kwam tot circa 1450 het "buitengericht" bijeen – "aen den Cruys" – en later werden hier niet alleen vonnissen uitgesproken, maar ook uitgevoerd.
Hetzelfde beeld vertoonde Leiden: op het kruispunt van Breestraat, Maarsmansteeg en Pieterskerkkoorsteeg, centrum van vierdeling, lag tot ver in de twintigste eeuw een blauwe steen die een belangrijke rol speelde in de rechtspraktijk van de stad. Tot 1463 hield de rechtbank zitting op dit punt en nadien vonden er nog executies en verbanningen plaats; de galg werd opgericht naast de steen.
Maar ook in andere Nederlandse steden waren ze te vinden: Den Haag, Hoorn, Haarlem, Tiel, Bommel, Gouda, Middelburg. Deze stadsstenen vormden het zichtbare deel van het stedelijk recht, en daarmee was meer bedoeld dan alleen de rechtspraak. Als standplaats van de rechter, rechtspreker, vertegenwoordigt de steen namelijk de stevige grondvesten van de autoriteit zelf – de onomstotelijke, vaste orde. Aan deze voorstelling kleeft de middeleeuwse formule van de "vier straten van de wereld"; het kruis van straten in de stad weerspiegelt de vier straten die de aardschijf in vieren delen. Als iemand verbannen werd wees men hem onverbiddelijk de vier straten van de wereld. En het rechtsprekend college had vanaf de blauwe steen deze vier straten rechtstreeks in het oog.
De vierdeling van de wereldschijf is het oermodel van het middeleeuwse stratenkruis: de vier wijken (kwartieren, op z'n Duits "Viertel") stammen uit een tijdperk waarin ieder mens in zijn eigen stad zijn totale en volmaakte wereld wist – een geheel van kosmisch gehalte, een beeld van de door de horizon beëindigde aarde. In deze kring wist men zich veilig; daarbuiten heersten duivels en andere monsters. (…)'

v. d. G.

[Tekst afbeelding 2: IJslandse plattegrond van Jeruzalem.]

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen