Elke tijd heeft 'moderne devotie' nodig

Het is merkwaardig, dat we nú nòg spreken over de moderne devotie van Geert Groote e.a. in de Middeleeuwen. Elke tijd heeft kennelijk 'moderne' stromingen, bewegingen of personen, die aandacht vragen voor iets nieuws. Dat heet dan 'modern'. Ook als zodanig geldt het woord van de Spreukendichter, dat er niets nieuws onder de zon is. In het hier volgende gaat het niet om de historische 'Moderne Devotie' maar om devotie als zodanig. Het is een begrip met een vaak 'roomse' inkleuring. Is dat terecht?

'Devotie' is: vrome toewijding, godvruchtige oefening. Die mag toch zeker ook in het christenleven in het algeméén worden vóórondersteld!
Maar hoe vaak toonde het christenleven de eeuwen door ingezonkenheid, traagheid en lauwheid, veruitwendiging en veroppervlakkiging.
Hoe vaak leek het christen-zijn een louter kosmetische aangelegenheid te zijn, een laagje vernis over een werelds leven. Dan vroegen altijd weer mensen, die vervolgens vertegenwoordigers van stromingen werden, nieuwe aandacht voor vroomheid, voor innerlijke beleving, voor hart-elijke toewijding.
Zo deed Geert Groote het in de Middeleeuwen. Zo deden de mannen van de Nadere Reformatie het in de 17e eeuw, toen de Reformatie in allerlei gemeenten kennelijk toch niet tot volle ontplooiing was gekomen, toen 'leer en leven' met elkaar strijdig bleken, toen beleving, bevinding van de leer des heils moest worden benadrukt tegenover rationele, verstandelijke benadering van het geloof.
Zo heeft ook het piëtisme, zich vertonend in stromingen van allerlei slag en aard, de jaren door aandacht gevraagd voor innerlijke beleving en daarmee samenhangende toegewijde vroomheid.
En vandaag wordt opnieuw aandacht gevraagd voor 'moderne devotie', hetzij men eigentijds terug wil grijpen op de erfenis van de Middeleeuwen, hetzij men 'spiritualiteit' en 'maatschappelijk engagement' (geestelijke beleving en maatschappelijke betrokkenheid) nauw met elkaar verbindt. Het geloof roept ook vandaag kennelijk om 'toegewijde' ervaring!

Inhoud
Wat mag ook vandaag bijbels gezien devotie, toewijding héten? Van Job wordt in de Schrift gezegd, dat hij een man was 'oprecht en vroom, godvrezend en wijkende van het kwaad'. De vroomheid staat hier dus tussen de oprechtheid en het mijden van het kwade, wat iets anders is dan wereldmijding, oftewel het beoefenen van kloostervroomheid.
Vroomheid bestaat verder niet uit een 'vroom gezicht', maar raakt hart en handen, woord en daad. Vroomheid gaat gepaard met godvruchtigheid, met godsvrucht, met vruchten, die uit God zijn.

Toch is devotie dunkt mij iets anders dan vroomheid alléén. In de toewijding gaat het ook om de toewènding. Een mens kéért zich tot God, heel bewust zoekt hij het Aangezicht van God. Biddend en mediterend zoekt een mens uit te komen boven zichzelf, toegang te vinden tot de troon der genade 'om geholpen te worden ter bekwamer tijd'.
Devotie is vooral tóé-wending en zo ook áán-bidding! Aanbidding van God!
Maar – zegt dan Jezus – 'nièmand komt tot de Vader dan door Mij' (Joh. 14 : 6). Alleen in Christus, zoals hij als de God-mens onder ons heeft gewoond en zoals we Hem vanuit de Schriften mogen kennen, is er toegàng tot God. Ook 'moderne devotie' vandáág, of men het nu het ingekeerde of het toegewijde leven wil noemen, is alleen dan waarachtig christelijk te achten, wanneer Christus de Weg is, waarlangs we tot de Vader naderen. Als zodanig valt veel van wat vandaag als 'spiritualiteit' wordt aangediend als niet-bijbels door de mand.

Maar ook als Christus beleden wordt als de énige begáánbare Weg in de beoefening van devotie, mag de vraag gesteld worden hóé er dan spráke zal zijn van toewijding aan Hem.
Wel, toewijding is navolging, zegt men dan. Dat zal wáár zijn: 'Het is onmogelijk, dat wie Christus door een waar geloof is ingeplant niet zou voortbrengen vruchten der dankbaarheid' (Heid. Catechismus, zondag 24). Dat is godsvrucht in de praktijk. Uit de vruchten kent men de boom.
Maar vóórdat we bij de navolging zijn, is er dunkt me de toewending zelve, het toegewend wòrden tot Christus Zelf. 'Opdat ik Hem kenne en de kracht Zijner Opstanding.' Die toewending is niet een zaak van willen of doen of verstandelijk overwegen of van leerstelling beamen maar van ontmoeten in gebed en vervolgens van liefhebben en aanbidden. Echte devotie kan dan ook nooit ontaarden in activiteit of activisme. Ze kent de stille inkeer.

Kruis
Hier ben ik eigenlijk waar ik wezen wil. Wie vroomheid en devotie laat opgaan in návolging, knoopt (slechts) aan bij het léven van Jezus.
Zijn woorden en daden vrágen navolging! Jazeker, Hij is het Voorbeeld, in léér en leven. Maar het léven van Jezus liep intussen uit op het stèrven van Jezus, borgtochtelijk: 'Hij voor ons daar wij anders de eeuwige dood zouden moeten sterven' (avondmaalsformulier).
En het sterven van Jezus liep vervolgens uit op de Opstanding uit de dood: 'opgestaan tot onze rechtvaardiging'.

In devotie van alle tijden zullen we – wil er sprake zijn van christelijke devotie – derhalve het kruislijden van Christus recht betrachten. 'In die zee verzinken mijn gedachten.' Devotie is gericht op de overdenking van het lijden en sterven van de Zaligmaker. Maar niet om daarin te blijven steken. Want wat zou het Kruis betekenen zonder de Opstanding.
Misschien zijn wij als protestanten devotie in bepáálde zin echter wat kwijtgeraakt. Ik bedoel dit: wanneer men mensen in kerken en kapellen ziet knielen en bidden bij een kruis is dat voor ons 'rooms'. Wij, protestanten, weten, dat het kruis léég is en dat we nu niet bidden zullen tot een kruis met een uitgebeelde Christus. 'Hij is hier niet. Hij is opgestaan!'
Maar het kruistéken mag toch symbool zijn voor Hem, die onze eeuwige Hoop is? Dáár, aan het kruis, is het wèl geschied.
'In dat kruis zal ik eeuwig roemen
en geen wet zal mij verdoemen,
Christus droeg de vloek voor mij…'
(Da Costa)

Wáár men ook ter wereld komt, her en der vindt men kruisen, die mensen hebben neergezet als teken van hoop en verwachting. Ze staan op kerktorens en op graven, zo maar midden in het land, een tekening op een muur, een teken in het zand. Bij het zien van het kruisteken kan er – ik spreek persóónlijk – sprake zijn van verwondering, verbazing. Het kruis is immers teken van het offer. Het zien van het kruisteken kan toch soms leiden tot geconcentreerde aandacht.
Het lijden van Christus is, zo belijden we, al bij Zijn geboorte begonnen. Heel de tijd van Zijn leven heeft Hij geleden. Maar op het kruis heeft zich toch hèt gróte gebeuren in de geschiedenis voltrokken. Dáár vond het rechtsgeding tussen God en mens plaats, dat verzoening heet. Bij het kruis moet ik wezen om te weten wat dat voor gevolgen heeft (hebben mag) voor een doodschuldig mens.
'Ik wens niemand anders te weten dan Jezus Christus en Dien Gekruisigd', zei Paulus dan ook.

Kruisdevotie
Devotie, die dan ook echt naam mag hebben, is kruisdevotie, devotie die het aangezicht van Jezus zoekt, zoals hij als 'ellendige' hing aan het kruis, als uitgeworpene, door God verlatene en veroordeelde. Met uiteindelijk de triomf van Pasen.

Ik schrijf deze dingen na de Stille Week, na Goede Vrijdag en na Pasen, als een soort na betrachting. Op Goede Vrijdag torsen rooms-katholieken een kruis door de straten van Jeruzalem, langs de Via Dolorosa. Maar niet alleen in Jeruzalem, ook elders ter wereld worden de staties op de Via Dolorosa gevolgd. Dan lijkt het wel alsof Christus wéér gekruisigd wordt.
Rechtgeaarde protestanten verlangen niet naar statie-optochten en de daarmee gepaard gaande devotie. Als we echter van de weersomstuit het betrachten van het lijden van Christus maar niet vergeten!
Goede Vrijdag is al niet de meest 'gevierde' dag onder protestantse christenen. Avondmaal op Goede Vrijdag heeft nog wel eens een kwade reuk aan zich, omdat we dan in de dood zouden blijven steken, zoals de oude vrijzinnigheid dat deed.
Maar zouden we niet juist ook als protestanten het nodig hebben om de lijdensweg van Christus op die dag (en in de héle Stille Week trouwens) te volgen?
Moderne devotie vandaag vraagt stilte, zeker ook in de Stille Week. Opdat niet het lijden en sterven van Christus Zèlf aan ons voorbij ga! Aan die stilte ontbreekt het dunkt me toch te vaak.
We kunnen dogmatisch en confessioneel verantwoord belijden het borgtochtelijk lijden van Christus. Tegelijk kan dat 'borgtochtelijke', dat verzoenende element in het lijden en sterven van Christus, zowel in de prediking als in de overdenking het leven des geloofs gaan mankeren. Ongemerkt kunnen we weggroeien van christocentrische devotie.

Calvijn heeft gepleit voor de meditatio futurae vitae, de overdenking van het toekomend leven. Die overdenking heeft intussen toch geestelijk alléén inhoud als we Jezus volgen op Zijn lijdensweg! Om wat verstàndelijk onnavolgbaar is te overdenken. Om vervolgens, gelóvend mediterend, te eindigen in de overwinning op de Paasmorgen.
Zeker, de rechtvaardige zal uit het gelóóf leven. Maar geloof kent toch ook toe-wending, overdenking.

Zó is moderne devotie vandaag meer dan òn-gevulde spiritualiteit. Ze is vol toewijding aan Hem, die de pers alleen getreden heeft. Maar die met Pasen triomfeerde. Kruis en Opstanding, centrum van onze devotie!
Devotie, lijdend tot navolging!
In de kille zakelijkheid van het leven, in de sterk toenemende rationalisering van gelóófs'zaken', óók in 'bevindelijke' kring, hebben we, dunkt me, weer 'moderne devotie' nodig. In beleving en uitleving.
In de overdenking en in het gebed Christus volgen op de concrete plekken van Zijn lijden 'gedurende de hele tijd van Zijn leven', om te eindigen bij het Kruis en het Open Graf.
v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen