Torenspitsen-Gemeenteflitsen

JAARSVELD
De Nederlandse Hervormde gemeente te Jaarsveld bestaat uit 3 kernen: Jaarsveld, Lopik Oost en de Uitweg. Het totaal aantal leden is ± 1100.
Jaarsveld is met recht een kerkdorp. Kerk en dorp zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De instandhouding van de kerk ligt de Jaarsvelders al generaties lang na aan het hart. Een geschiedenis van dit 'dorp aan de rivier' laat zich dan ook goed aan de hand van de kerk vertellen.
Het 14e-eeuwse gotische kerkgebouw wijst naar het oosten. Dat is oud christelijk gebruik. De graven in en rondom de kerk wezen in dezelfde richting. De overledenen werden oudtijds met hun gezicht naar Jeruzalem begraven. Levenden en doden troffen elkaar in en rond 'de kerkhof'.
In het begin van de 19e eeuw werd het begraven 'binnen de muren eener kerkgebouw' verboden en moest een nieuwe begraafplaats op zekere afstand van de dorpskern worden aangelegd.
De 35 meter hoge kerktoren bepaalt het gezicht van het dorp. In oude contracten duidde men de ligging van landerijen en huizen aan ten opzichte van de kerk. Omdat de bodem van de Lopikerwaard in het oosten hoger is dan in het westen, sprak men in Jaarsveld, precies als in andere dorpen, van boven en beneden de kerk, van een boven- en (be)nede(r)(n)-eind.
De ruimtelijke indeling van het kerkgebouw weerspiegelt de bedoelingen van de hervorming. De eredienst is 'gereformeerd'. Alle aandacht wordt gericht op bijbelvoorlezing, preek en zichtbare sacramentsbediening. Het koor, in de roomse tijd de plaats van altaren en heiligheden, is overbodig. Daar men niet wist wat met deze ruimte te doen, is het lange tijd, als in vele andere hervormde kerken, dichtgetimmerd geweest.
Op de kansel (1616) ligt een opengeslagen bijbel. Vanaf deze plaats leidt de dominee de eredienst. De eerste officieel geregistreerde, gereformeerde, predikant kwam in 1603 naar Jaarsveld. Zijn naam en die van zijn opvolgers vindt u in de consistoriekamer. De lange lijst is een getuigenis van het protestantisme in de kerk.
De tekst op het klankbord van de kansel luidt: 'Prov. 1.5. Wie wijs is die hoore toe ende beetert hem ende wie verstandich is die laat hem raden. Anno 1616'. Voor de restauratie was deze spreuk niet zichtbaar. Waarschijnlijk spelen remonstrantse achtergronden een rol. In 1619 werd alhier, evenals in het naburige Lopik, een predikant met remonstrantse opvattingen afgezet.
De doop-, trouw-, belijdenis-, avondmaals- en rouwplechtigheden vinden plaats tussen het koor- en doophek (Louis XV-stijl). De houder van de doopschaal aan de kansel geeft de doopplaats aan. In de eerste eeuwen na de reformatie was in deze streek de 'vroegdoop' gangbaar. Het kind werd de eerste zondag na de geboorte ten doop gehouden. Gewoonlijk werd dat niet door de moeder, maar door een doopgetuige, die men 'doophefster' noemde, gedaan. Getrouwden werden, na ondervraging van het 'Kort Begrip' door de kerkeraad, bevestigd tot lidmaten. De huidige, openbare, belijdenis en bevestiging van het geloof dateert uit de vorige eeuw. Viermaal per jaar wordt de avondmaalstafel voor in de kerk geplaatst. Lange tijd was het gewoonte dat vrouwen en mannen gescheiden aangingen; en dat dominee en ouderlingen kort voor deze 'hoogtijd' de gemeente doortrokken, de 'ledematen' bezochten en laakbare levenswandel met censuur bestraften. Uit deze 'omgang' is het thans gangbare huisbezoek voortgekomen. Tijdens een rouwdienst tenslotte wordt de doodkist op de hierboven aangeduide plaats opgesteld.
De kerkeraad zit per traditie op een speciale plaats, in de bank, dicht bij de kansel. Ouderlingen vanouds, en spoedig ook diakenen, zien toe op de rechte prediking.
Zoals de kerk tegenover het kasteel stond, zo staat de bank van de kerkeraad oog in oog met de herenbank. De 17e-eeuwse reformatorische bank met kap behoorde aan de heren van Jaarsveld. De 'wereldlijke' heren en vrouwen van Jaarsveld hadden 'vrije, hoge, heerlijke' rechten op het terrein van bestuur, rechtspraak en belastingheffing. Ook op kerkelijk gebied hadden ze zo het een en ander te bedisselen. Kerkelijke functionarissen werden slechts benoemd 'met kennisse en toestemming' van de heer of vrouwe van Jaarsveld. Het wapen van de voormalige gemeente Jaarsveld, de grachten van het kasteel Veldenstein en dikke, stenen kogels herinneren aan de tijd dat deze heren ridders waren. Later werden zij regenten. Tegen 1600 waren de Oranjes heren van Jaarsveld. Omstreeks 1760 liet de toenmalige heer, Cornelis de Witt, een nazaat van de beroemde Hollandse raadspensionaris Johan de Witt, het huis Veldenstein bouwen. De dorpelingen spraken van 'de herenplaats'.
De stoelen in de kerk dateren van de laatste restauratie. Daarvoor zaten de kerkgangers in banken: de vrouwen in het midden, de mannen aan de zijkanten. Van voren naar achteren daalde de huurprijs van de banken. Helemaal achterin behoefde niets betaald te worden. Thans staan de zitplaatsen ter vrije beschikking en zijn de achterste stoelen het meest in trek.

Het koor van de kerk wordt sedert 1956 gesierd door drie gebrandschilderde ramen. Het werk is in middeleeuwse glazeniersstijl uitgevoerd. De kosten van het 'bevrijdingsraam', in het midden, zijn door middel van een collecte onder de gemeenteleden bij elkaar gebracht. De glas-in-loodramen verbeelden drie psalmen: rechts psalm 139 'Heere, Gij doorgrondt en kent mij'; midden psalm 124 'Ten ware de Heere, die bij ons geweest is' en links psalm 128 'Ziet zo zal zekerlijk die man gezegend worden, die de Heere vreest'.
Vele Jaarsvelders vinden hun scholing en werkkring buiten het dorp. De stad komt steeds dichterbij en drukt meer en meer zijn stempel op het platteland. Temidden van alle veranderingen is de kerk blijven bestaan. De huidige staat van het gebouw is mede te danken aan het feit dat de Jaarsvelders hun handen uit de mouwen wisten en weten te steken.
In 1579 schreef de Jaarsveldse drost aan de prins van Oranje, dat het dorp 'gheerne versien soude syn van een getrouwen dienaer des Goodelijcken woorts'. Dat is zo gebleven.

ds. J. van de Beek

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen