Torenspitsen-gemeenteflitsen

ELST (UT)
Ingeklemd tussen de Nederrijn en de Utrechtse Heuvelrug ligt het dorp Elst met een inwoneraantal van cira 4000 zielen, waarvan ongeveer 2200 behoren tot de hervormde gemeente. De geschiedenis van deze gemeente is nog niet zo heel oud, daar zij pas in 1819 gesticht is. De ontstaansgeschiedenis van de Elsterse Herv. Kerk was in grote lijnen als volgt.
Volgens de archiefboeken van de Kerk telde het buurtschap Elst in 1765 ongeveer 100 zielen. Twintig jaar later waren het er 150 en in 1815 waren het er 385. Deze mensen kerkten in Rhenen, maar dat betekende wel anderhalf uur lopen en 'zowel de tedere jeugd als de zwakke ouderen' bleven vaak verstoken van kerkbezoek. Vooral in de winterdagen had het kerkvolk nogal eens last van sneeuw en kou. Schuilen was nauwelijks mogelijk, want tussen Rhenen en Elst waren slechts een drietal huizen. Men zocht bij plotselinge buien beschutting onder de bomen.
In 1814, nauwelijks de Franse Tijd te boven, waagt de Elsterse bevolking het om te gaan denken aan een eigen predikantsplaats. 'Door de rampzalige toestand, waarin het vaderland meer dan 20 jaar zich bevond, is het verzoek om een eigen predikant niet eerder ingediend'.
Prompt komt er alle tegenwerking vanuit de kerkeraad van Rhenen. In Rhenen moet een oude predikant vervangen worden en men vreest, dat een ledenverlies erop uit zal draaien, dat Rhenen geen tweede predikant meer mag benoemen.
Rhenen ziet het als hoogmoed van Elst: 'Als Elst een eigen kerk en predikant krijgt, zal het ook een eigen regering willen hebben en daardoor zich in het geheel van Rhenen willen afzonderen!'
Ook zou de Kerk van Rhenen benadeeld worden, als de Elstenaren niet meer in Rhenen binnen in of buiten de kerk begraven zouden worden. En wat zou ervan de armen terechtkomen, als men in Rhenen de kollektes van de Elstenaren zou moeten missen? Wel probeert E;st het in 1815 met een rekwest aan de koning (Willem I), het hoofd van de Staatskerk, maar ze hebben geen schijn van kans, omdat de adviezen van de Rhenense kerkeraad zo negatief zijn.
Den Haag vraagt: 'Is het een ware welgemeende zucht van de bevolking van Elst om de bijwoning der Openbare Godsdienst, of komt het voort uit de hoogmoed hunner harten?'
Dan komen er overstromingen: landerijen onder water, bewoners gevlucht, schaarste aan voedsel, zodat de plannen in de ijskast gaan (die er toen overigens nog niet was).
In 1817 neemt men de draad weer op met een nieuw verzoekschrift. Het antwoord van de Herv. Kerk is: Als Elst in staat is om zelf in een kerk en pastorie te voorzien, dan…
In Elst komt nu een geldwerving op gang. Er wordt een fonds opgericht van tabaksplanters, die een flink gedeelte van hun tabaksopbrengst (zo'n 7%) afstaan. Ook onder de dagloners wordt een inzameling gehouden, die meer dan ƒ 300,– opbrengt.
De grond voor kerk en pastorie wordt gekocht voor ƒ 900,–, terwijl de Elsterse bevolking zich verplicht om de tabaksplanter schadeloos te stellen door een nog groter stuk heidegrond te ontginnen. Architekt en meester-timmerman wordt Godert Adriaan de Ridder te Amerongen. In november 1818 begon men met de bouw. In april 1819 volgde de eerste steenlegging door Hendrik de Ridder (die steen bevindt zich pal boven de ingang van de kerk).
Omdat door de hoge tolprijzen de opbrengsten uit de tabak zo tegenvielen, werd de koning gevraagd een subsidie toe te kennen. Het antwoord van de koning was gunstig: De buurtschap Eist zal voortaan een kerkelijke gemeente vormen als Ned. Herv. Kerk en zal een eigen leraar mogen beroepen en zal een subsidie krijgen van maar liefst ƒ 1.000,–.
Op 7 november 1819 werd het nieuwe gebouw ingewijd door ds. G. J. Koolhaas te Amerongen. De preek ging over Ezra 3 : 11: 'En het volk juichte met groot gejuich'.
Op zondag 2 juli 1820 werd de eerste predikant bevestigd, nl. ds. Bisschop uit Veen (NB).
Nog enkele opmerkingen aangaande het ex- en interieur van de kerk. In de kerk zijn 29 mensen begraven. Ook werd de grond achter de kerk als begraafplaats gebruikt. Echter in 1829 heeft de gemeente Rhenen het recht van begraven van de kerk afgekocht en werd een nieuwe begraafplaats in Elst aangelegd.
De dakconstructie is iets aparts. Het heeft dezelfde vorm als van een tabaksschuur. De gebinten zijn onderling bevestigd met flinke houten pluggen: er komt geen spijker aan te pas!
Het eerste pijporgel is omstreeks 1865 aangeschaft. Voor die tijd was er geen muzikale begeleiding, maar beschikte men over een voorzanger. De eerste voorzanger was Jan Gijsbert van Veenendaal, schoolhouder alhier. Het huidige pijporgel is vrij nieuw.
Van de preekstoel is alleen de mantel origineel en eeuwenoud. Zij is afkomstig uit een 'Franse Kerk' in Leiden, die na het vertrek van de Franse soldaten leeg was komen te staan. Het voetstuk, het trapje en het klankbord zijn allemaal van vrij recente datum. Achter de kerk staat een treures, die in 1823 geplant is. Hij staat daar al meer dan 150 jaar op een heuveltje te genieten van het uitzicht op de Rijn.
Een moeilijke periode in de geschiedenis van de kerk is geweest de crisis in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog. De meeste leden van de gemeente waren werkzaam in de steenfabrieken en konden nauwelijks in hun levensonderhoud voorzien, vooral in de winter was dat het geval. Daar de kerk zelf armlastig was, kon zij maar bittter weinig doen voor haar leden. Bovendien werd de predikantsplaats vakant, daar de kerk het traktement niet meer kon opbrengen. Door de opkomst van de S.D.A.P. zijn velen toen van de kerk vervreemd geraakt. In de jarenlange predikantloze tijd heeft gelukkig de Hervormde Kerk van Veenendaal veel gedaan om de kerk door de moeilijke periode heen te helpen. Na de oorlog was men weer in staat om een predikant te beroepen. En deze was van Herv. Ger. signatuur. Daarvoor was de kerk confessioneel gericht. Sinds die tijd is het kerkelijke leven een stijgende lijn gaan vertonen. Op de dag van vandaag mag dat door Gods genade nog steeds doorgaan. De Heere geve daartoe ook verder Zijn zegen over de bediening van Zijn Woord in Zijn Huis en in de huizen.

Ds. C.J. Klop

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen