Torenspitsen-gemeenteflitsen

BRAKEL
Al eeuwenlang verheft de toren van Brakel zich in de letterlijke zin van het woord boven de gemeente uit. Sinds schijnwerpers dit fiere bouwwerk verlichten, valt het de reiziger van buiten ook in de avond op, dat de kerk gebouwd is op een terp. Deze eeuwenoude woonterp werd evenals de eerste kaden min of meer loodrecht op de rivier opgeworpen om zodoende beschermd te zijn tegen het opkomende water, waar ook de Bommelerwaard tot en met de laatste grote overstroming in 1861 last van had. Verhalen dat de kerk en het ernaast gelegen 'Spijker' met de erachter gelegen ruïne door middel van ondergrondse gangen zijn verbonden, prikkelen de fantasie. Maar nu terug naar de historische feiten.

Het marktplein
Al in de tweede helft van de vorige eeuw was de toenmalige heer van Brakel, Jan Boudet van Dam, al bezig het marktplein rond de kerk te verruimen. Hij kocht panden in de omgeving op, liet ze afbreken waarna het stuk grond verenigd werd met het plein met opgroeiende bomen. Rondom dit marktplein is de laatste jaren op politiek gebied het een en ander te doen geweest in verband met een nieuw te bouwen gemeentehuis. Buiten alle meningsverschillen om is iedereen het ermee eens: de kerk moet zichtbaar blijven. Achter de kerk ligt een landgoed van het Geldersch Landschap met daarin de ruïne van het in 1672 verwoeste kasteel waar het goed wandelen is.

De toren
De spits was gelukkig de enige materiële schade na een mislukte poging in 1945 de gehele toren op te blazen. Ook de klok moest het daardoor ontgelden, ondanks een proclamatie van de Nederlandse regering gericht tot de bevelhebbers van de militaire macht van andere mogendheden, die nu nog op de ingangsdeur van de toren te lezen is. Tot 1950 heeft een uitgebrande en ingezakte spits de toren ontsierd. De nieuwe spits werd gedurende de restauratie in 1950 ongeveer 5 meter korter, enkele bergstenen ballen die de omloop van de oude toren sierden, zijn nog aan de voet van de toren te bezichtigen.

Het kerkgebouw
Links en rechts van de huidige ingang van de kerk zijn muurfragmenten te zien, die dateren uit het jaar 1100. Het zijn de tufstenen die de ouderdom verraden, waarschijnlijk stenen van een nog ouder kerkje dan het huidige gebouw uit de vijftiende eeuw, een driebeulage pseudo-basiliek. De middenbeuk rust op tweemaal drie pilaren, die door rondbogen en spitsbogen met elkaar zijn verbonden. Het fraai gerestaureerde eikehouten tongewelf bestaat uit vijf traveeën, een lange periode was dit een gestucadoord gewelf. Vele restauraties en veranderingen hebben in de loop der tijd plaatsgevonden. In het hek achter de preekstoel is het jaartal 1825 te zien. In dat jaar schonk de weduwe Van Dam van Brakel na een ingrijpende restauratie de Bijbel op de kansel, een Bijbel uit 1714, gedrukt bij Jacob en Pieter Keur. Tijdens die restauratie zijn verschillende grafstenen uit de kerk gehaald en ingemetseld in de ruïne, behorende bij het herenhuis, het huis dat we kennen als Huis Brakel. De heren Van Brakel hadden in ieder geval wat te zeggen. Hun zeggenschap beperkte zich niet tot het collatierecht, wat inhield dat ze over het benoemen van een predikant mee mochten beslissen. De heer Van Brakel was ook eigenaar van de grond waarop de kerk gebouwd was, had vanuit zijn woonverblijf zelfs een speciale toegang gemaakt naar de kerk en bezat een bank, die jammer genoeg bij de restaurateur door een blikseminslag verloren is gegaan. Het Van Dam-orgel stamt uit 1895. Het front is met de uitbreiding in 1976 ongewijzigd gebleven. De uitbouw om de hoofdingang stamt uit 1950, de massieve eikehouten banken uit 1980. Toen verdween ook het middenpad in de kerk en de vloer werd voorzien van natuurstenen plavuizen. Binnenkort zal een begin gemaakt worden met het vernieuwen van de leien op het kerkdak.

Het koor
Het meest opvallende gedeelte van de Brakelse kerk is het koor met de zeven prachtige gebrandschilderde ramen. Oorspronkelijk was het altaar in dit gedeelte gewijd aan Martinus, bisschop van Tours. Hij gaf in het jaar 372 als jonge soldaat op een winterdag in Amiens de helft van zijn mantel aan een arme bedelaar. De koorramen stammen uit de zeventiende eeuw. Het waren schenkingen, rijk versierd met afbeeldingen van steden en families die met Brakel te maken hadden. Brakel behoorde tot het kwartier Nijmegen. Van die stad is het wapen afgebeeld, evenals van de steden Tiel en Zaltbommel. Ook familiewapens van de heren Van Brakel zijn afgebeeld, zoals Caerl Pieck, 'Heere van Brakel en Zoelen, Amtman, Richter en Lantheer van Brakel en Marienweert en Renoy'. Ze zien ook wapens van aanverwante familieleden.

Het kerkepad
Menig kerkganger zal zich het in de volksmond genoemde kerkepad nog herinneren. Oorspronkelijk was het een halve kilometer lang en liep langs de voorkant van de boerderijen aan de Flegelstraat. Dit pad is de laatste tien jaar vrijwel volledig verdwenen. Hier en daar is het aan de voorkant van de nog bestaande boerderijen te zien. Bewoners aan dit pad waren verplicht het te onderhouden. Behalve op zondag werd het pad ook gebruikt tijdens bruiloften en begrafenissen. Veel kerkepaden zijn in de loop der jaren in ons land verloren gegaan door het opkomend gemotoriseerd verkeer.

Predikanten en gemeente
De eerste predikant na de Reformatie werd in 1587 aangesteld. Na deze Henricus Spudaeus hebben nog 44 predikanten de gemeente gediend. Op het houten bord in de consistorie prijken de namen. Anthonie Jacobus Buys Ballot (1823-1850) was de vader van de bekende natuurkundige. Na hem kwam Joh. Christiaan Willem Quack (1851-1862). Hij tekende taferelen van de overstroming ten behoeve van de noodlijdenden. We noemen de predikanten van deze eeuw: 1902-1906 G. Oorthuys; 1906-1909 N. van der Snoek; 1914-1917 F. Anker; 1919-1922 J. H. T. Rappard; 1927-1934 L. Verheul; 1938-1941 L. Trouwborst; 1942-1943 A. G. Haring; 1947-1950 P. M. van Galen; 1955-1960 K. Exalto; 1961-1966 A. N. Langhout; 1972-1977 M. Verduin; 1977-1984 H. Harkema; 1985-1990 E. van den Ham; 1991-heden B. J. van de Kamp.
De Nederlands Hervormde gemeente van Brakel telde vorig jaar rond de 2000 leden, waaronder 396 belijdende en 1280 doopleden. Het gemiddeld aantal bezoekers van een dienst is ongeveer 500.

Rondom de kerk
Evenals in andere steden en dorpen werd vroeger eerst in de kerk en naderhand eromheen of in de directe nabijheid van de kerk begraven. Op de foto de achterzijde van de kerk met daarbij het graf van de godsdienstonderwijzer Lodewijk Verheul, geboren te Giessendam op 30 oktober 1876, overleden in Brakel op 15 oktober 1934. Van zijn hand verscheen in 1935 de levensschets 'Geen wees gelaten', met daarin opgenoemen nog enkele briefwisselingen tot verheerlijking van Gods Naam. Op de zerk een opengeslagen Bijbel met de tekst van Psalm 32 vers 8: 'Ik zal u onderwijzen en u leren van de weg die gij gaan zult. Ik zal raad geven, Mijn oog zal op u zijn'.

A. de With

Tekst foto 1: De kerk gezien vanaf de marktzijde.
Tekst foto 2: De Achterzijde van de kerk met het graf van Lodewijk Verheul.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen