Een ziel-loze en goedkope schuldbelijdenis

Het bovenstaande is de kernzin uit de schuldbelijdenis, die de Raad van Kerken deed uitgaan naar aanleiding van 50 jaar onafhankelijkheid van Indonesië (17 augustus 1945). De schuldbelijdenis richt zich op de 'politionele actie', die leidde tot de dood van meer dan honderdduizend Indonesiërs en ruim vijf duizend Nederlandse militairen.

In één week barstte een ongekend hevige discussie los over de rol, die Nederland in Indonesië heeft gespeeld voor en tijdens de periode, waarin Indonesië onafhankelijk van Nederland werd. Het is te veel om op te noemen. Hier volgt eerst een kleine greep.

Oud-Indiëstrijders kwamen in het geweer. Hadden zij dan immers gestreden voor een foute zaak?

'Zesduizend Nederlandse soldaten sneuvelden voor niets', zei minister J. Pronk. Letterlijk zei hij: 'De deserteurs van destijds hadden het Handvest van de Verenigde Naties aan hun zijde, waarin staat dat nationale belangen niet mogen worden nagejaagd ten koste van mensenrechten.' Daarmee streek Pronk o.a. deserteur Poncke Prinsen — die volgens velen alle commotie, vanwege zijn kerstvakantie in Nederland, heeft losgemaakt — over de kuif. Toen kreeg Pronk vervolgens de hele meute over zich heen. De minister had niet namens het kabinet gesproken, zei premier Kok. Kok vond vervolgens ook een politieke schuldbelijdenis niet terzake.

De kerken hebben wel terdege gesproken, liet dr. W. Aalders weten. De hervormde synode drong aan op matiging van het geweld.

De SGP kwam bij monde van ds. P. Zandt scherp voor de dag in die jaren, meldde het RD. Nederland moest af van zijn koloniën, zei in die jaren deze afgevaardigde.

'Indiëverklaring van de Raad van Kerken is te laat', liet de gereformeerde missioloog prof. dr. J. Verkuyl, voormalig zendingsarbeider in Indonesië, weten. Verkuyl heeft zich in de jaren, dat hij in Indonesië verbleef, in een vroeg stadium verzet tegen de Nederlandse koloniale politiek. Hij laat intussen weten, dat de vertegenwoordigers van de Nederlandse kerken in het algemeen in Indonesië al in een vroeg stadium het roer omgooiden. Zij deden dat niet individueel maar als zending van de kerken. Verkuyl acht verder de kritiek onjuist, dat koningin Beatrix pas daags na de viering van de onafhankelijkheid (17 augustus) in Jakarta zal arriveren: "We hebben op 17 augustus niets in Indonesië te zoeken... Intussen kan Verkuyl echter de uitlatingen van minister Pronk óók niet meemaken. Die is 'veel te doctrinair uitgegleden'. Er trokken — zegt hij — ook 'extreem-nationalistische bendes moordend rond'. 'Veel mensen, Nederlanders maar ook Indo-Europeanen en Chinezen, zijn toen door de veteranen van nu gered. Ze waren anders zeker afgeslacht. Dat zijn ook historische feiten.'

Zielloos

Prof Verkuyl zit op een kerkelijke schuldbelijdenis nu niet meer te wachten. Hij zou intussen wél willen, dat de koningin bij haar bezoek aan Indonesië zou zeggen wat hijzelf in 1947 aan het slot van een gesprek met Soekamo zei: 'vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren'. Een schuldbelijdenis dus op de toonhoogte en met de bewoordingen van het Onze Vader.

Hiermee ben ik dan terug bij de Verklaring van de Raad van Kerken. In dat licht bezien namelijk moet de verklaring van de raad zielloos en goedkoop worden genoemd. Ik zeg dit niet vanwege de politieke commotie die is losgekomen; óók niet vanwege allerlei diep-menselijke gevoeligheden, die spelen bij diegenen, die destijds rechtstreeks en nauw bij de kwestie betrokken waren. Ik zeg dit óók niet, omdat er geen reden zou zijn tot schuldbelijdenis.

Ik zeg dit uitsluitend, omdat een schuldbelijdenis vanwege de kerken op haar geestelijk gehalte dient te worden getoetst. Welnu, een spijtbetuiging is nog geen schuldbelijdenis.

De verklaring is ziel-loos, mist een geestelijke ziel. Wanneer kerken een verklaring doen uitgaan, die een schuldbelijdenis wü zijn, mag toch op z'n minst doorklinken, dat schuld wordt beleden voor Gods Aangezicht. Geen woord echter over Hem voor Wiens Aangezicht wij schuld belijden. Wanneer Verkuyl de woorden 'vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren' op de lippen neemt, dan neemt hij het allervolmaaktste gebed, ons door Christus zelf geleerd, op de lippen. En dan gaat het om vergeving vragen en vergeving schenken, twee-zijdig.

Alleen wie weet wat schuld voor Gód is, weet wat schuld jegens mensen is.

Alleen wie weet, dat het kwaad diep is ingenesteld in het hart van mensen en zo ook in de bredere verbanden van het leven, weet dat niemand, ook hijzelf niet, er bij een publieke schuldbelijdenis buiten valt. 'Wij en onze vaderen hebben gezondigd'. Als zodanig is de verklaring van de Raad van Kerken niet meer dan een praatpapier. Nergens trilt iets door van het besef van onze schuld, onze zeer zware schuld, zelfs bij de beste van onze verrichtingen en dan zéker in zaken, waarin allen vuile handen maken.

De verklaring van de Raad van Kerken had door elke willekeurige instantie 'tot nut van het algemeen' kunnen zijn gegeven. Een christenhart wordt er niet door geraakt, de wereld zal er niet door weten wat schuld echt is, het eigenlijke doel wordt gemist.

Goedkoop

Dat brengt me op het tweede. De verklaring is ook goedkoop. Inderdaad: goedkoop, omdat het in dit geval achteraf praten is.

Nergens klinkt door, dat de kerk nü solidair is of dient te zijn in de schuld van toen. Nergens klinkt door, dat we ons vandaag één weten in schuld met diegenen, die vijftigjaar geleden leefden. Vijftig jaar geleden moesten 'ons allen' de schellen van de ogen vallen inzake het koloniale verleden. Als dan ook schuld beleden wordt, moet dat gebeuren vanwege het lange koloniale verleden als zodanig. Daarvan was de politionele actie in Indonesië 'slechts' een uitvloeisel. Nu worden mensen, die aan de acties deelnamen en nog leven, eenzijdig en selectief met schuld beladen, terwijl de eigenlijke schuld veel verder reikt en dieper zit.

We waren allen gevangenen van een eigen verleden, met alle zonden, die daaraan kleefden. Waarbij niet over het hoofd mag worden gezien de zegen, die er óók was, al was het alleen al via de zending, waardoor ook daar het kerkvergaderende werk van de Heilige Geest op gang kwam.

Langzaam maar zeker zijn we in het Westen in het algemeen, nolens volens, de weg van de dé-kolonisering gegaan. Wie vandaag dan ook schuld belijdt, moet dat wel doen alsof hijzelf in die jaren leefde en waarschijnlijk van hieruit op dezelfde wijze zou hebben gehandeld als al diegenen, die vijftig jaar geleden verantwoordelijkheid droegen.

Schuldbelijdenis nu moet wel geschieden in het besef, dat we vijftig jaar later niet beter zijn dan de mensen toen, die ook vaak 'naar eer en geweten' handelden, een geweten echter, dat gevormd was door een lang verleden.

Als de kerk vandaag schuld belijdt, moet zij dat doen in het besef, dat we ook vandaag leven in een wereld vol haat en agressie, vol discriminatie en geweld.

De kerk moet dat ook vandaag doen in het besef machteloos te zijn om een keer ten goede te geven in de probleemhaarden dichtbij en ver weg; ze moet dat vooral doen in het besef, dat de generatie na ons eenzelfde oordeel over ons kan vellen dan wij nu op dit moment over mensen van vroeger menen te moeten doen.

De zonde is ook vandaag diep ingenesteld in de levensverbanden. En ook 'wij' zwijgen vandaag waar we spreken moeten en spreken waar we zwijgen moeten. Is gerechtigheid vandajag kenbaar tot 'verhoging' van de volkeren? En is de prediking en het kerkelijk getuigenis daartoe vol Geest en kracht?

De verklaring van de Raad van Kerken is met name ook daarom goedkoop, omdat ze gegeven wordt vanuit een stoel en vanachter een bureau, die — scherp gezegd — zijn verkregen vanuit het koloniale verleden. Het Westen is voor een belangrijk deel mede rijk geworden aan zijn koloniën van weleer. Daarom moeten we ook voorzichtig zijn met schuldbelijdenissen vanuit een luxe stoel. Spijtbetuigingen nu kunnen overkomen als afkoopregelingen voor onze welvaart, in het licht van de armoede elders. Een positiekeuze van de zendingswerkers in de jaren rondom 1945 dwingt dan ook meer respect af dan een verklaring van de Raad van Kerken nu.

Opnieuw heeft deze Raad een kans gemist om echt kerkelijk te spreken, namelijk in schuldbelijdenis voor Gods Aangezicht, met een tweezijdige spits, en in het besef dat schuld van toen ook schuld van nu is.

Spijt of schuld

In de politiek zal men (vandaag) op allerlei terrein niet veel verder kunnen komen dan een spijtbetuiging. Maar van de kerk mogen we, als dat nodig is, schuldbelijdenis verwachten. En schuldbelijdenis gaat nogal wat dieper dan spijtbetuiging.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen