Gisbertus Voetius (Gijsbert Voet) (2)

Theologische studie

Gisbertus Voetius studeerde vanaf 1604 theologie in Leiden. Doordat zijn familie gedwongen was haar uiterlijke staat te verminderen, werd Gisbertus aangewezen op de theologische studie als bursaal (= beursstudent) in het Statencollege van de stad. Daar woonde hij eerst onder de regent Johannes Cuchlinus (1546-1606), tevoren Luthers predikant te Falkenheim (Did.) en vervolgens gereformeerd in Amsterdam, waar hij werd bevestigd door Petrus Dathenus (ca. 1531-1588).

Comelis Martinus Rodenburg (of Royenburg) werd in 1585 derde predikant van de St. Jacobskerk te Utrecht. Vijf jaar later werd hij de tweede pastor van Heusden. Hij overleed in 1609. Voor Voetius is Rodenburg een aansporing geweest en met een studiebeurs van de stad Heusden kon hij gaan studeren.

Petrus Bertius (1565-1629), zoon van ds. Pieter de Bert (overleden 1599), en schoonzoon van J. Cuchlinus, werd in 1607 de bestuurder van het Statencollege. Bertius en zijn vrouw Maria Cuchlinus zijn later rooms-katholiek geworden.

In de Sleutelstad heeft Franciscus Gomarus (1563-1641), die de strijd heeft aangebonden met Jacobus Arminius (1560-1609), Gisbertus Voetius sterk aangetrokken. Petrus Bertius, o.a. hoogleraar ethiek geweest totdat hij regent van genoemd college is geworden, was een aanhanger van Arminius. Na diens dood in 1609 werd Bertius aangezocht voor het uitspreken van de lijkrede. De inhoud daarvan heeft volgens dr. S. B. J. Zilverberg (zie zijn artikel over Bertius in deel 2 Biografisch Lexicon) groot ongenoegen opgeroepen bij o.m. Sibrandus Lubbertus (1555-1625), eerst ziekentrooster te Embden en hoogleraar te Franeker, en F. Gormarus, voornoemd. Gijsbert Voet raakte met de regent Bertius zodanig in conflict, dat hij in de zomer van 1609 bij particulieren moest inwonen.

Voetius liet reeds in zijn studententijd grote interesse voor de wetenschap blijken. Hij heeft o.a. college gevolgd bij Daniël Heinsius (1580-1655) over de Griekse dichters Aristophanes (ca. 445-385 v. Chr.) en Pindarus (518-ca. 438 v. Chr.), en historicus Xenophon (ca. 430-354 v. Chr.).

Gomarus heeft Voetius geadviseerd naar Middelburg te gaan om daar als privaatdocent in de logica op te treden. Eerstgenoemde was van 1611-1615 predikanthoogleraar van het Collegium Theologicum aldaar.

Voetius werd predikant

Op 25 september 1611 werd Gijsbert Voet predikant te Vlijmen en Engelen, waar volgens D. Nauta (1898-1994) zijn taak was het kerkelijk leven in te richten onder een overwegend roomse bevolking. Hij bevorderde er de instelling van een kerkeraad. Op Pasen 1612 is aldaar voor het eerst de Avondmaalsviering gehouden. De Gorkumse classis had ds. Johannes Grevius (ca. 1584-ca. 1624), de predikant van Heusden van 1610-1618, aangewezen als bevestiger van Voet in Vlijmen. Grevius was aanhanger van Arminius. Hij weigerde Voetius in het ambt te stellen. De classis besloot daarna ds, Gideon Sonneveldius (Van Sonnevelt; ca. 1575-1630) met de taak te belasten. Deze werd geboren in Veere en is in 1598 in Woudrichem predikant geworden. Omtrent Van Sonnevelt las ik, dat hij twintig preken over Psalm 38 heeft gepubliceerd.

In zijn vaderstad Heusden deed Voetius op woensdag 24 mei 1617 intrede met Mattheüs 11 : 28, luidende: Komt herwaarts tot Mij, allen, die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven.'

'De Gemeijnte was in grooten ghetale, neffens den Kercken-raedt, byeen vergadert zijnde om de eerste Predikatie D. Voetii, als des tweeden wettelijck beroepen en ordinaren Kercken-Dienaers, by te wonen en-, de aen te hooren...'

Jacobus Trigland (1583-1654) schreef over: De intrede van Gisbertus Voetius te Heusden 1617. Trigland was toen predikant te Amsterdam. De stad Heusden lag in het grensgebied tussen calvinisme en roomskatholicisme. Voetius is toen niet bevestigd daar.

Toen Voetius reeds zou beginnen met het uitspreken van zijn intreepreek, arriveerden gouverneur Van Kessel en een luitenant in de kerk om de 'Broederen sittende in 't gestoelte' te vragen naar de plaats van de kerkeraadsleden. Een ouderling antwoordde, dat er al enkele leden waren. Er zouden nog 'd'andere allenskens vast aen quamen.' Van Kessel zei opdracht te hebben van de staten om 'alle disordre, binnen ende buyten de Stadt te weren.'

Namens de kerkeraad werd opgemerkt, dat 'zy daer waren om Godts Woort te hooren Prediken, ende dat het gheschiede met goede ordre.' Van Kessel zei: 'lek belast u luyden niet te laten Prediken: of ist u-lieder meeninghe alsoo possessie te nemen? 'Antwoord: 'Ja, dat is de meeninghe, hem (Voetium) in possessie te stellen.'

Van Kessel gaf daarop Voetius in naam van de Staten het bevel 'van den Stoel te komen, ende niet te Prediken'. Gijsbert Voet verzocht de gouverneur hem de last van de Staten ter hand te stellen. Van Kessel verliet de kerk om de Drossaert te vragen of Voet wel mocht preken. De Schepen Adriaen van Merwede deelde de gouverneur mee, dat Voet wettelijk de intreepreek mocht houden. Nadat Van Kessel die beslissing aan Voetius had meegedeeld, kon de orde van dienst worden gehouden.

In 1629 werd Voetius veldprediker in het kamp van de stadhouders Frederik Hendrik (1584-1647) en de Friese Ernst Casimir (1573-1632) voor 's-Hertogenbosch. Na de verovering van deze stad in 1629 werd de eerste gereformeerde toespraak gehouden in de St. Janskerk. Voetius en enige ambtsbroeders organiseerden de gereformeerde gemeente aldaar.

Nadat Gisbertus Voetius in Heusden was teruggekeerd, heeft hij zijn wetenschappelijke studies ijverig voortgezet o.m. tegen Jacob Burs (Bursius; 1589-1650) en Daniël Tilenus (1561-1633). Laatstgenoemde werd geboren in Silezië en overleed in Parijs.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen