Torenspitsen-Gemeenteflitsen

WERKHOVEN

Woord vooraf

Werkhoven is een landelijk dorp met een aardig pleintje in het hart, opgekomen bij de 13e eeuwse ridderhofstad Beverweerd.

Deze hofstad ligt op korte afstand van Rijsenburg aan de Kromme Rijn. Jacobus Craandijk (1834-1912) schreef o.m.: 'het beste gezigt op huis krijgen wij, als wij aan het einde der laan de brug over den Krommen Rijn zijn overgegaan en dan links af den weg langs den rivieroever houden, 't Is daar bovendien een gansch zeer liefelijk landschap. ...Aan dezen kant loopt een laan van zware eiken, onder wier lommer het rieten dak eener hofstede zich verschuilt, naar een boschpleintje, waaruit wij door uitgespaarde openingen in het geboomte den toren van het dorpje Werkhoven en de korenvelden in zijn' omtrek overzien, terwijl het riviertje lustig tusschen zijn groene zoomen kronkelt'.

Craandijk was afkomstig uit Amsterdam en is gestorven te Haarlem. Jacobus heeft theologie gestudeerd aan het Atheneum en het Doopsgezind seminarium te Amsterdam. Hij is doopsgezind predikant geweest in het Twentse Bome, Rotterdam en Haarlem. In 1861 trouwde hij in Rome met Anna Geertui Ballot(1838-1914).

Craandijk voelde zich niet aangetrokken tot de moderne theologie. Hij heeft acht delen geschreven over o.m. Wandelingen door Nederland met pen en potlood (1875-1884).

De burgerlijke gemeente Werkhoven is in 1964 met die van Odijk gevoegd bij de huidige commune Bunnik, welke thans ruim 14.000 inwoners heeft. Werkhoven telt nu ongeveer 2200 personen.

De hervormde gemeente in het dorp behoort tot de ring Wijk bij Duurstede in de classis Zeist. In het Jaarboek 1994 van de Nederlandse Hervormde Kerk is vermeld, dat 360 zielen zijn geregistreerd.

Kerk en toren

De eerste kerk (hout) in Werkhoven is in de loop van de achtste of in de eerste helft van de negende eeuw gebouwd. Werkhoven bestond al toen Beverweerd gebouwd is. De tufstenen kerk dateert uit ca. 1080, de toren uit 1180. Deze kerk is toegewijd aan diaken Stefanus, de eerste martelaar. Het Griekse woord betekent krans of kroon. Hij was één van de zeven diakenen van Griekse oorsprong te Jeruzalem. Deze was een man vol van geloof en van kracht, die wonderen en grote tekenen onder het volk heeft gedaan. Stefanus werd gevangen genomen en in een woeste volksoploop gestenigd in het jaar 35 of 36 na Christus.

Kerkverbouwing anno 1830

Wanneer er wordt gesproken over de middeleeuwen dan wordt inzonderheid gedacht aan de jaren van 476-1492 na Christus. Eerst in 1830 heeft het kerkgebouw van de hervormde gemeente een forse verbouwing ondergaan. De kerkvoogdij had eindelijk besloten zich te laten voorlichten door de architect Floris C. E. van Embden (1795-1836). Deze was afkomstig uit een Utrechtse familie van bouwkundigen en vaklieden. Behalve architect was Floris ook aannemer. Een zoon van hem, Johannes Anthonie van Embden (1819-1886), was apotheker in de stad. De kosten van de verbouwing hebben rond ƒ 3000, - bedragen. Koning Willem I (1772-1843) en geduputeerde staten van Utrecht hebben respectievelijk ƒ1500, - en ƒ 500, - in de bouwkosten bijgedragen.

Restauratie van de kerktoren in het begin van onze eeuw

Aan de Haagse architect J. F. L. Frowein (1855-1914) werd in 1905 opdracht gegeven voor het ontwerpen van een bestek, d.w.z. het maken van een tekening en omschrijving van een werk, toegelicht met kosten en uitvoering. Frowein was gehouden het concept voor te leggen aan de rijksarchitect van de monumenten. Toen duidelijk was geworden, dat het rijk aan de kerkelijke en burgerlijke gemeente geen subsidie voor de restauratie zou kunnen toekennen, heeft Baron van Heeckeren in 1914 een bedrag van ƒ 1000, - geschonken om noodzakelijk werk aan de toren te kunnen uitvoeren. Deze Baron van Heeckeren is een nazaat van degene, die de toren in 1861 op zijn kosten heeft laten repareren. Als tegenprestatie is de toren eigendom van de kerkelijke gemeente geworden.

Johan Frederik Lodewijk Frowein - deze familie is afkomstig uit Lennep in Noordrijnland - werd geboren in 's lands hoofdstad, waar hij eerst als architect werkzaam is geweest. Later is hij vertrokken naar Den Haag. Daar is hij overleden op 6 januari 1914. In Kortenhoef was hij op 28 juli 1887 getrouwd met de in 's-Graveland geboren G. H. Heitz (1860-1909).

Werner Conraedsz

Op deze plaats wil ik summier ingaan op Werner Conraedsz, die van 1596-circa 1617 in Werkhoven was.

Ds. Conraedsz heeft het ruim twintig jaar in een toen moeilijke gemeente kunnen volhouden. Zijn taak was het kerkelijk leven in te richten onder een bevolking bestaande uit een minderheid van protestanten en een meerderheid van roomsen. De leerstellingen van de r.k. kerk werden weerlegd en de beelden uit de kerk zouden geleidelijk worden verwijderd. De rooms-katholieken hebben zich verzet tegen het onroomse volk, maar te eniger tijd is daarin verandering gekomen. De predikant heeft in de kerk meer en meer orde op zaken kunnen stellen. Toen Gisbertus Voetius (1589-1676) op 24 mei 1617 zou beginnen met het uitspreken van zijn intrede in de kerk van zijn geboortestad Heusden arriveerden gouverneur Van Kessel en een luitenant in de kerk om de 'Broederen sittende in 't gestoelte' te vragen naar de plaats van de kerkeraadsleden. Van Kessel zei zelfs: 'Ik belast u luyden niet te laten Prediken...'. Hij gaf Voetius het beval 'van den Stoel te komen, ende niet te Prediken'. De Schepen Adriaen van Merwede deelde de gouverneur mee, dat Voet wettelijk de intreepreek mocht houden. Nadat Van Kessel die beslissing aan Voetius had meegedeeld kon de orde van dienst worden gehouden.

Conraedsz heeft in 1617 zijn ambt in Werkhoven beëindigd.

De kerkklok en het uurwerk

Steven Butendic leefde rond het midden van de 15e eeuw. Hij overleed anno 1483 te Utrecht. De oude klokken waren die van Hagestein in 1444 en Sneek in 1446. De klokken in Ridderkerk en Werkhoven dateren van 1480 en het uurwerk in laatstgenoemde plaats van 1691.

De predikantenlijst

De door het kerkbestuur opgestelde lijst telt 38 namen en voornamen van de predikanten in de gemeente Werkhoven, alsmede van hun jaren in de evangeliebediening aldaar.

Als eerste van de reeks is genoemd ds. P. W. van Abbema (1593-1594). De archivaris W. M. C. Regt (1867-1938) van Alphen aan den Rijn heeft de voorgangers wat uitvoeriger beschreven. In zijn opgave van het domineesregister van Werkhoven noemt Regt als nummer één Gilles Pietersz. Deze werd in 1573 als pastoor ingewijd te Hemmen. Na zijn overgang naar de gereformeerde (= hervormde) kerk is hij in 1593 dominus in Werkhoven geworden. Een jaar later is hij daar reeds ontslagen. Zijn roomse gevoelens hadden de overhand verkregen. De inmiddels gepromoveerde drs. P. A H. M. Abels publiceerde in 1984 onder de titel De broederen van Twenthe een studie van de eerste Twentse dominees (1597-1678).

In het derde deel van het Biografisch Lexicon voor de geschiedenis van het protestantisme (Kampen) schreef Abels een artikel op de bladzijden 13-15 over Pibo Ovitius (Witzes) Abbema, één van die broederen. In 1985 kwam ik in het bezit van het rond 800 pagina's tellende geschiedenisboek Stad en Lande van Twente, een zeer gedegen werk van de fabrikant en auteur Ludwig Arnold Stroink (1886-1969).

P. O. (W.) Abbema, afkomstig uit Oldeboom, werd in 1588 stadsmedicus in Duisburg. Een jaar daarna is hij in Keulen tot priester gewijd en pastoor geworden in Kessel (Limburg). Vervolgens is Abbema korte tijd als zodanig werkzaam geweest in Orsoy en Weeze, gelegen in het bekende Kleefse land. In laatstgenoemde parochie verrichtte hij tevens medische arbeid. In 1591 werd Ovitius dominee van de gemeente in het Achterhoekse Terborg. Daar had Maria van Nassau (1539-1599), echtgenote van de Gelderse stadhouder Willem IV van den Bergh (1537-1586) een predikantsplaats te begeven. In het voorjaar van 1593 werd hij door de classis van de Graafschap gedwongen om zijn ambt in Terborg neer te leggen. Verder vermeldt de naamlijst: ds. Werner Conraedsz (1596-circa 1617); ds. Anthonius Homhovius (1618-afzetting 1619); ds. Egbert Ottensz van Roon (1619-1634); ds. Gerrit van Vorden (1635-1663); ds. Gijsbrecht van Uije (1664-1722); ds. Pieter van Wickenburgh (1722-1728); ds. Wernard Schutter (1728-1793); ds. Johannes Verkerk (1794-1797); ds. Willem Moilives (1797-1798); ds. Johannes Amoldus Pluygers (1798-1803); ds. Dirk Indewey (1804-1807); ds. Willem Samuel de Visser (1807-1816); ds. David Martinus Miedema (1816-1819); ds. Jacob Carel van de Velde (1819-1821); ds. Justus Hondius (1821 - 1825); ds. Willem Frederik de Leu (1826-1868); ds. Cornells Diehl (1869-1872); ds. Karel Franciscus van Setten (1872-1876); ds. Herman Dirk Ouwersloot (1876-1883); ds Johannes Comelis Prins (1884-1889); ds. Nicolaas Leonardus den Burger (1889-1892); ds. Karel Eekhof (1895-1897); ds. Herman Johan van Rooijen (1899-1903); ds. Johannes Hendrik Frederik Gangel (1903-1908); ds. Hendrik Willem Theodorus Jansen (1909-1924); ds Meindert Niemeijer (1926-1947); dr. Adrianus van den End (1949-1953); ds Sijtse Goverts (1954-1956); ds. A. Jonkers il956-195S); ds. Jacobus Enkelaar (1958-1962); ds. Herm Pol (1963-1967); ds. Johannes Lekkerkerker (1967-1971); Johannes Kuiper (1971-1973); ds. Jan Neijenhuis (1975-1980); ds. Gerrit Jan Jansen (1980-1986); ds Anne Prins (1987-1990); prof. dr Willem Balke (vanaf 1993).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen