Torenspitsen-Gemeenteflitsen

MONTFOORT (1)

de Grote of Sint Janskerk te Montfoort is een laatgotische pseudo-basiliek daterend uit de tweede helft van de 15e eeuw. Het kapelletje aan de zuidkant dat thans dienst doet als kerkvoogdijkamer is in het begin van de 16e eeuw gebouwd. In 1629 is door blikseminslag de kerk gedeeltelijk in vlammen opgegaan terwijl 72 woningen in de as werden gelegd. In 1633 vond daarop een grootse restauratie plaats. Toen is ook de toren uitgebreid met een traptorentje van gele ijsselsteentjes. De toren was aanvankelijk hoger dan momenteel het geval is. Waar thans de spits zich bevindt was vroeger een achtkantige geleding met daarop een achtkantige open lantaarn. De voormalige bovenbouw is in 1877 afgebroken omdat de toren ging verzakken.

Het interieur van de kerk is in het geheel meteen blauw tongewelf voorzien uitgenomen het torenportaal, het kapelletje en de voormalige sacristie — nu consistoriekamer. Deze hebben een stenen overwelving. De in kruisvorm gebouwde kerk bestaat uit twee transepten en drie schepen verdeeld door zuilen met hoge achtzijdige basementen en Brabantse bladkapitelen. De bladkapitelen zijn echter beschadigd en helaas bij de laatste restauratie niet meer hersteld.

Een gedeelte van de kerk wordt slechts gebruikt. Het koor is door een schot afgescheiden terwijl de helft van de transepten en het grootste gedeelte van het middenschip slechts in gebruik zijn voor de erediensten. Tussen de zuilen zijn daartoe tweeënhalve meter hoge schotten aangebracht. Er zijn 570 zitplaatsen veriërend van statige luifelbanken tot eenvoudige stoelen.

Bij de laatste restauratie van de kerk is het orgel een zuil achterwaarts geplaatst zodat het huidige aantal zitplaatsen bereikt werd.

Meubilair

De preekstoel is een kunststuk uit 1670 van Jan Oudheusden. Hij wordt gedragen door vier heraldieke vogelfiguren. De kansel is voorzien van een koperen lezenaar uit 1725. Vanouds bevond zich ook een doopvonthouder op dezelfde hoogte daar destijds bij de bediening van de Heilige Doop de predikant niet van de kansel kwam maar de doopvader staande op een hoge doopstoel zijn kind ten doop hield. Echt een zichtbaar sacrament dus. Bij de laatste restauratie is de kansel goed onder handen genomen. Het eenvoudige trapje aan de achterzijde werd vervangen door een nieuwe trap aan de zijkant, zodat de predikant zichtbaar voor de gemeente de kansel beklimt. De huidige trap met houtgesneden hekwerk is in aangepaste stijl vervaardigd door dhr. Van der Graaf uit Streefkerk, ooit buurman van de huidige predikant.

Het doophek met knorrenlijstdecoratie dateert van 1675 en de koperen lezenaar evenals die van de kansel uit 1725. Deze wordt nog steeds gebruikt daar de voorlezer nog in ere gehouden is. Het blijkt overigens dat je met zo'n lector, zoals de ouderwetse voorlezer vandaag genoemd wordt, met je tijd meegaat.

De herenbanken zijn uit het einde van de 17e eeuw.

Het orgel is in 1904 in de kerk geplaatst door J. F. Kruse uit Leeuwarden. Voordat het orgel in Montfoort werd geplaatst bevond het zich in de Noorderkerk van Hilversum. De rechte afkomst is echter onbekend. Het moet een instrument zijn uit de tweede helft van de 18e eeuw. Het heeft in ieder geval alle kenmerken van het Vlaamse rococo-orgel. Bij de laatste kerkrestauratie is het orgel vakkundig gerestaureerd door de orgelmakers Verschueren. Het heeft 21 stemmen verdeeld over hoofdwerk en bovenwerk. Het pedaal is aangehangen.Het is te hopen dat er ooit nog eens een vrij pedaal op komt. Voor het huidige orgel heeft er een ander instrument gestaan waarvan helaas geen gegevens meer zijn. Omstreeks 1860 moet dat geplaatst zijn. Ook is bekend dat de kerk voor de brand van 1629 een orgel rijk was. Zo is in het stadsarchief een arbeidsovereenkomst bekend uit 1608 waar ene Cosmos van Berthem instructies kreeg over het bespelen van het Montfoortse orgel. Voor en na de dienst moest hij het orgel bespelen terwijl hij op elke woensdag en vrijdag een halfuur spelen moest. In de toren, die eigendom is van de hervormde gemeente, hangt slechts één klok. Dat zijn er ooit drie geweest. In ieder geval kan zondag aan zondag over het hele stadje en directe omgeving de lokstem vernomen worden om tot het huis des gebeds te komen.

Voordat de huidige kerk werd gebouwd moet er een kapel geweest zijn even buiten het stadje in de buurt Heeswijk. In 1204 was daar al een parochie bekend. In 1302 wordt gewag gemaakt van een parochie gewijd aan St. Jan de Evangelist. In die tijd hadden Heeswijk en Montfoort beiden een kerkgebouw(tje). De parochie Heeswijk verdween op den duur en daarmee groeide die van Montfoort. Het huidige kerkgebouw is dan ook gebouwd op de plaats waar eerder een kerk(je) stond.

De Reformatie heeft betrekkelijk laat doorgang gevonden in Montfoort. Toen in 1581 bij plakkaat de uitoefening van de roomse godsdienst in het Sticht werd verboden bleef men in Montfoort Rome trouw. Niet dan middels dreigbrieven ging de roomse burggraaf van Montfoort Jan IV (tevens patroon van de kerk) er toe over geen priester meer aan te stellen. Daarop werd door deze zelfde burggraaf— een soort weerhaan — in 1583 een eerste predikant aangesteld in de persoon van Matthias Pieters Dykman, afkomstig uit Abbenbroek. Lang heeft hij het in Montfoort niet uitgehouden want hij kreeg geen wedde. De roomsgezinden werden in alles bevoorrecht hoewel men in naam overging tot de gereformeerde leer. Dat blijkt ook uit het feit dat tijdens de predikanten Bulcius (geestverwant van Coolhaes), A. Jansz. van Diemerbrouck (in 1601 afgezet te Waarder) en A. Bellichy de kerk niet werd gezuiverd van altaren (n.b:12 stuks!) en beelden. Vooral het verblijf van Adam Bellichy werkte averechts. Hij verliet in 1595 de calvinisten om zich 'wederomme te begeven onder gehoorsaemheyt ende inden schoot der Roomscher kerken'. Uiteindelijk is pas op 8 oktober 1598 de kerk gezuiverd van het roomse inventaris door een zekere Dirck Dircksz. van Eijk voor tien gulden. Een beeld wist men te redden uit de handen van de beeldbrekers en dat was het Madonnabeeld dat in de tegenwoordige r.k. kerk een plaats heeft gevonden. Overigens herinnert een glas in lood raampje in de kerkvoogdijkamer nog aan deze beeldbrekerij. Dit raampje is namelijk samengesteld uit diverse scherven van de oude gebrandschilderde ramen.

In 1600 komt Andries van Oosterbeeke naar Montfoort. Deze predikant is eigenlijk pas de eerste gereformeerde dienaar geweest. Hij had veel te stellen met het grote aantal roomsgezinden in Montfoort. In 1606 klaagde hij op de synode van Utrecht dat op feestdagen hoogstens 100 mensen ter kerke kwamen waar het er eerder wel 500 waren. Wat bleek? Ene 'paep heer Hinderick genaemt' was ijverig bezig om zielen voor de oude roomse kerk terug te winnen. Dat roomse overwicht is Montfoort nooit kwijtgeraakt. Rond 1950 was 80% Rooms-Katholiek. Mede door nieuwbouw en niet te vergeten de ontkerstening is dat wel wat minder geworden. Toch is het overgrote deel van Montfoort nog rooms. (Zij hebben 6000 roomsen in de kaartenbak tegen rond de 1500 in de hervormde — deelgemeente 'De Spreng' daargelaten.) Zo is als enige gemeente boven de grote rivieren Montfoort de plaats waar op de dag des Heeren de carnavalsstoet door de straten trekt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen