Boekbespreking

Hervormde theologen spreken in navolging van Hoedemaker graag over de volkskerk. De Christusbelijdende volkskerk. Maar Kuyper noemde zo'n volkskerk 'een leugen'. Hij pleitte voor een geestelijke kerk, een 'vrije kerk'. Daarom hebben Gereformeerden geen 'hervormd kerkgevoel'. Gaan die twee kerkvisies dan wel samen? Moeilijk, volgens prominente hervormde theologen. Maar dat wil de gereformeerde dr. Speelman nu wel eens toetsen. En hij doet dat als de nieuwste Calvijnkenner door terug te gaan naar de reformatie. Calvijn, zo ontdekte hij in zijn dissertatie, streefde niet naar volledige zelfstandigheid van de kerk, want Calvijn dacht vanuit de christelijke overheid. De door hem uitgedachte 'kerkeraad' was niet meer dan een overheidscommissie voor kerkelijke zaken, met name voor de tucht rond het Heilig Avondmaal. Want Calvijn rekende de hele stad tot de kerk.

Maar in Frankrijk ging het heel anders. In dat Roomse land ontstonden ondergrondse bijbelkringen, die Avondmaal gingen vieren en de Doop gingen bedienen en daarvoor kerkeraden gingen vormen. En die kerkeraden gingen samen een ondergrondse landelijke synode vormen (in Parijs, 1559). Dit was iets totaal nieuws voor die tijd: twee godsdiensten naast elkaar in één staat. Een opvatting die voor Calvijn ondenkbaar was! Niet omdat hij tegen een landelijke kerk was, maar omdat de oprichting daarvan buiten de overheid om revolutie was! En hoe ging het nu bij ons in de Nederlanden?

Daar volgden de Calvinisten het Frans model: in Alva's tijd vormden vluchtelingenkerken in ballingschap een synodale structuur (synode van Embden, 1571). Maar na de Opstand van Holland en Zeeland in 1572 werd deze kerkstructuur hier voortgezet. Volgens de nieuwe stadsbesturen was dat nu niet meer nodig: de kerk was nu toch niet meer onder het kruis? De Staten van Holland hielden de kerk het Geneefse model voor! Maar de nieuwe kerk handhaafde zichzelf toch als een eigen instituut zonder veel argumentatie. Was men bang dat de vervolging terug kon komen? Die Nederlandse Hervormde of Gereformeerde Kerken liepen intussen vol; zij blijken wel vele 'liefhebbers' te hebben gehad, maar weinig echte leden, die tot het Avondmaal waren toegelaten. Zij wilden dus twee dingen tegelijk zijn: een zelfstandige èn een gevestigde kerk, dus een vrije kerk èn een volkskerk. De synode van Dordrecht in 1578 besloot de overheid tegemoet te komen inzake de kinderdoop door niemand te weigeren, maar de kerk kwam de overheid niet tegemoet inzake het Avondmaal door daar wel degelijk een selectie toe te passen. En zij beperkte de tucht dan ook tot deze Avondmaalsgangers. Alles anders dan in het Geneve van Calvijn! Hoogstens een mengvorm van het Geneefse en Franse model.

In de 19e eeuw werd de NH Kerk volkskerk met 'geboorteleden'. Maar bij de Doleantie volgden Gereformeerde kerken weer het Franse model. Welnu, de beide kerken hebben in hoofdlijn wel dezelfde herkomst en structuur. Maar de NH Kerk moet in de 20e eeuw met zijn ontkerkelijking, afstand doen van de romantische volkskerk-of vaderlandse kerk-idee. Speelman citeert Kuyper weer: de kerk van het NT is geestelijk.

Historisch vind ik Speelman zeer verhelderend. Ik las zijn dissertatie naast dit boekje mee: Calvijn en de zelfstandigheid van de kerk. Een knappe, boeiende en voor mij overtuigende dissertatie die Calvijnkenners (als Nauta, Dankbaar en Balke) op dit punt wil herzien.

De dissertatie is uiteraard uitgebreider, genuanceerder en vooral objectiever. Dit populaire boekje dient nu een kerkelijk doel, kiest kerkelijk partij. Met name de hervormde volkskerkgedachte moet het telkens ontgelden. Ook die van Van Ruler. Hij wijst die bijna ironisch af als onbegrijpelijk, dus zonder die theologisch door te meten, wat best voor hervormden nodig is. Maar ook van een historicus mag men toch minstens begrip verwachten voor een kerk die van vrije kerk volkskerk werd. En voor wat daarvan nog over is. Maar ook in de historische beschrijving kruipt zijn visie binnen. Als het over de kerk van de 16e eeuw gaat, die bij de Doop niet en bij het Avondmaal wel selecteerde, is het m.i. een waardeoordeel, als men zegt dat de Doop niet 'typisch kerkelijk' zou zijn. Woorden als 'kerkgenootschap' en 'vrijwilligerskerk' zijn termen uit de 19e en 20e eeuw, die men voor de 16e eeuw toch niet zonder meer kan gebruiken. Dat is onhistorisch.
En als men dan teruggaat naar de gezamenlijke voorgeschiedenis, waarom blijven de andere kerken van de Gereformeerde Gezindte dan buiten beschouwing? Komen die niet voort uit de kerk der Reformatie? Die zouden vast wel zijn Franse model bijvallen! Vanwaar dan deze selectie? Is dat niet ingegeven door de eigen beperkte
wens, Samen op Weg? Zijn visie op SoW is trouwens merkwaardig: de eenheid van de nieuwe VPKN is z.i. evenals die van de NH Kerk vooral een... administratieve eenheid. Want, zegt hij, 'het gaat om een kerk van verschillende... modaliteiten'. Dat zou in de nieuwe kerkorde staan (II, 2). Maar de hervormde kerkorde legitimeert juist geen modaliteiten. En dat doet de SoW-kerkorde m.i. ook niet. SoW wil toch wel meer dan een administratieve
eenheid: men hecht juist aan de ene classis als echte ontmoeting. Dat de eenheid in de NH Kerk slechts administratief zou zijn, lijkt mij toch weer een typisch afgescheiden kijk daarop: alsof er geen strijd-in-solidariteit is, alsof Gods verbond alleen maar administratief zou wezen. Als zelfs een kundig kerkhistoricus uit de Ger. Kerken de NH Kerk nog niet goed begrijpt... Intussen huiswerk genoeg voor hervormd-gereformeerden.
Waar staan wij nu eigenlijk?
Achter Kuyper of achter Hoedemaker?
 

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen