Boekbespreking

Theologische essays voor Catharina Halkes, God opnieuw gedacht, verantwoordelijkheid voor de schepping in feministisch perspectief, onder redactie van Johanna Jager-Sommer, Ten Have Baarn 1995, 254 blz., /39, 90.

De vijfenzeventigste verjaardag van prof. dr. Catharina Halkes werd voor vriendinnen/ vrienden de aanleiding een ogenblik stil te staan bij haar 'markante persoonlijkheid en haar betekenis voor het feminisme en voor de theologie'. De feestbundel verscheen ook in Duitsland: Abschied vom Mannergott. De draagwijdte van Halkes' werk reikt tot over de nationale grenzen, tot over de grenzen van de katholieke kerk, en tot over de grenzen tussen de seksen.

Een internationaal gezelschap van vrouwelijke (16) en mannelijke (8) theologen gaat ieder vanuit de eigen discipline of ervaring het gesprek aan over de verantwoordelijkheid van vrouwen en mannen voor de schepping. Dit thema heeft ook haar uitwerking op het mensbeeld en Godsbeeld.

Het boek begint met een persoonlijke inzet 'Dank aan Catharina Halkes', waarin een informatieve biografische schets is opgenomen. De Vlaardingse verloor tien jaar oud haar vader en kort daarna haar oudste zus. Zelf was ze de jongste van drie meisjes. Thuis nam de Maria-verering een grote plaats in. Na haar ontwikkeling zegt ze nu: 'Maria is mij weer zeer dierbaar geworden. Zij is niet het beeld van een onderdanige, afhankelijke vrouw, maar evenmin is zij een godin. Maria is voor mij het beeld geworden van de mens die in het christendom het dichtst het goddelijke is genaderd, doordat zij geheel vervuld werd van de Heilige Geest' (blz. 21).

Terwijl de ontwikkelingsgang helder wordt beschreven, wordt Catharina Halkes een grensganger en pionier genoemd en zelfs een bruggenbouwer, want zij wist 'voor velen een brug te slaan tussen de oude geloofswoorden in Schrift en traditie en nieuwe, eigentijdse levenservaringen van vrouwen en mannen die zich bewust zijn geworden van de seksistische maatschappelijke en kerkelijke structuren'. Er zou een weg geopend zijn naar een meer authentiek en zelfbewust geloof, gericht op gerechtigheid en heelheid.

De thematiek van deze essays (in het verlengde van wat Catharina Halkes voorstaat) is ongetwijfeld nog steeds belangrijk: Mensbeeld — Godsbeeld — Zorg voor de schepping. Bij dergelijke centrale thema's is het noodzaak de Schriftwoorden zelf te horen en gedachten en woorden van jezelf en van anderen zorgvuldig te wegen en te evalueren. Wanneer gekozen wordt voor een holistische benadering (blz. 48) en het dualisme en het scheidingsdenken wordt bekritiseerd en in dat verlengde de klassieke man-vrouw tegenstelling, inclusief de man-vrouw-verdeling in de cultuur, in het arbeidsbestel, in de kerk en tenslotte ook in de taal, wordt afgewezen, rijst de vraag of het aangereikte alternatief de toets van Gods Woord kan doorstaan. De vraag stellen is haar in twijfel trekken.

Intussen trek ook ik niet in twijfel dat mannen en vrouwen worden geroepen in heelheid mens te zijn naar Gods beeld. De vraag is echter wat we onder die heelheid en dat beeld van God verstaan en ook wat de invulling is die we aan het man en vrouw zijn geven. Op dat punt vermenigvuldigen zich onderling de voetangels en klemmen. Altijd weer is het Schriftverstaan in het geding, waarbij de eerlijkheid gebiedt vast te stellen dat ook onder ons eigengemaakte Godsbeelden — afgoden — bestaan. Het kan niet ontkend worden dat mevr. Halkes meer dan eens de vinger heeft gelegd bij zere plekken in kerk en samenleving, waaronder ook het bezoedelde terrein van seksualiteit.

Catharina J. M. Halkes, Oorsprong en einder, cultuurkritische overwegingen vanuit vrouwenstudies theologie. Ten Have Baarn 1995, 182 blz., ƒ 29, 90.

Naast de feestbundel 'God opnieuw gedacht' ter gelegenheid van haar 75e verjaardag, verscheen tegelijkertijd een bundeling van eerder verschenen lezingen/artikelen van mevr. prof dr. Halkes. Wie zich in kort bestek in de materie van de feministische theologie wil inwerken, vindt hier een goede leidraad. Met name het uitgebreide eerste hoofdstuk 'Naar een geschiedschrijving van feministische theologie in Europa' biedt veel informatie. De schrijfster hoopt dat we bij het begin van de 21e eeuw kunnen beschikken over de geschiedenis van de nieuwe vrouwenbeweging en haar theologische reflecties en aanzetten voor een nieuwe cultuur (blz. 26).

De titels van de hoofdstukken twee tot en met vier vatten de thematiek van dit boek goed samen: 'Vrouwen en de omvorming van de samenleving', 'Heelwording en heelheid' en 'Menswording in een vernieuwd verstaan van mensheid — wereld — schepping'.

Het voert te ver om binnen dit bestek inhoudelijk op een en ander in te gaan. Mij bekruipt bij het lezen ervan nogal eens een verlammend gevoel, omdat enerzijds met kennis van zaken wordt geschreven en anderzijds de in praktijk gebrachte omgang met de Schrift mij vreemd is. Dit heeft alles te maken met een verschillend taalveld en een verschillende geloofsbeleving. Dit wil intussen niet zeggen dat de dingen die aan de orde komen niet de moeite van het overwegen waard zouden zijn.

Dit laatste geldt ook voor de problematiek in hoofdstuk vijf, waar de schrijfster ingaat óp Van Genneps 'De terugkeer van de verloren vader'. Deze terugkeer houdt niet de terugkeer van de almachtige despoot in, maar van de God van Israël en van Jezus van Nazareth, inclusief de consequenties naar nu en morgen.

De schrijfster gaat duidelijk verder met de theologische visie van Van Gennep mee dan anderen, waaronder ikzelf, zullen doen. Zij zit met de voor haar levensgrote vraag: waarom toch weer God als Vader? (blz. 148). De almachtige, autoritaire Vader-God van het christendom is volgens haar een projectie geworden vanuit een geleefd en geliefd autoritair vaderschap van aardse vaders. Zij vraagt zich af waar de moeder in dit verhaal is. Als de Bijbel ons echter God als Vader in Jezus Christus, de Zoon, openbaart, moeten wij dat mijns inziens laten staan. Dat wil intussen niet zeggen dat wij een lans zouden breken voor autoritaire vaders, al heeft God ouders, man en vrouw, Zijn gezag toevertrouwd.

Het slothoofdstuk was ook voor mij, uiteraard met kanttekeningen, een inspirerende tekst: 'Veni sancte Spiritus'. Het is een Pinksterlied. De slotwoorden van de schrijfster geef ik door: Dit lied is 'mij zo dierbaar, om de Geest dringend te vragen een straal van haar licht te zenden, en haar welkom te heten als de beste trooster, innemende gast van de ziel en weldadige verkoeling in mijn leven'.

Ik heb begrepen dat mevr. Halkes al geruime tijd met ziekte heeft te kampen. Zij geeft aan hoe het ook haar ontdekking is dat lichaam en geest een eenheid vormen. We wensen haar de leiding yan de Heilige Geest toe, die nooit los van Christus troost. Als man en vrouw in Christus mogen we elkaar vinden in de drieënige God. Dan alleen zijn we geheelde mensen. Met name dan zijn we dienstbaar in kerk en samenleving.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen