Torenspitsen-Gemeenteflitsen

HETEREN

Stichting

Over de stichting van een christelijke ge meente in Heteren is niets bekend. De oudste schriftelijke vermelding dateert uit de 13e eeuw. Dit is later dan de geschatte ouderdom van het oude, in de vorige eeuw afgebroken, kerkgebouw. Dat is waarschijnlijk een tufstenen kerk geweest, getuige de oostmuur van de nog bestaande toren (was: de westmuur van de kerk). De ouderdom daarvan wordt geschat op de 12e eeuw. Kerkhistorici denken dat de christelijke kerken in de Betuwse dorpen op de zuidoever van de Rijn (Elden, Driel, Heteren, Randwijk en Opheusden) gesticht zijn vanuit kerken op de Veluwezoom; Heteren mogelijk vanuit Renkum.

Heteren en dus ook het kerkgebouw zijn uiterlijk in de 14e eeuw met de voltooiing van de gesloten bedijking van de Betuwe binnengedijkt. Vermoedelijk ten gevolge van een catastrofe is de kerk eeuwenlang buitendijks komen te liggen. Bij de dijkverzwaring aan het eind van de vorige eeuw zijn de toren en het nieuwe kerkgebouw binnendijks komen te liggen, doordat een nieuwe dijk opgeworpen werd.

De oude, toen nog buitendijks gelegen, kerk was in oktober 1834 wegens bouwvalligheid in elkaar gestort. Er is toen op een hoger niveau (toenmalig dijkniveau) een nieuw ( = het huidige) kerkgebouw gesticht, maar nog steeds buitendijks gelegen. In 1838 werd de nieuwe kerk in gebruik genomen.

De buitendijkse ligging van kerk, pastorie en school-kosterie heeft eeuwenlang voor schade (bij hoog water en ijsgang) en noodzakelijk herstel van de kerkelijke gebouwen gezorgd.

Daarom werd al in 1775 besloten tot de bouw van een nieuwe, maar binnendijks gelegen, pastorie. Deze pastorie heeft bijna 200 jaar als zodanig dienst gedaan, totdat in 1959/60 een nieuwe pastorie naast de kerk gebouwd werd.

Reformatie

Over de Reformatie in Heteren is niets met zekerheid bekend. Wel weten we dat omstreeks 1600 de Reformatie ingevoerd moet zijn. Balthasar Hydoraeus of Van de Water werd de eerste predikant van Heteren (1602-1606) en het naburige Randwijk. De combinatie met Randwijk bleef tot 1706 bestaan. Heteren heeft steeds in een overgangsgebied tussen het Rooms-Katholicisme in het oosten en het Protestantisme in het westen van de Betuwe gelegen.

Voor die tijd had hier Hendrick Thamar(Tamerus) als 'ongeordend' prediker gewerkt (1597; nog genoemd in 1600). Daarvoor was hij verbonden geweest aan de Lutherse Kerk te Amsterdam, maar had daar problemen gehad.

Er is weinig bekend over de kerkelijke gezindte van Heteren — in feite die van haar prediker en/of de collator — in de eerste eeu wen na de Reformatie. Wel werden enkele oud-predikanten (Johannes Grevius of De Greve; Gerardus Velsius of Van Velsen) elders vanwege hun remonstrantse ideeën geschorst. Het zal in Heteren wel niet veel anders geweest zijn dan in andere plaatsen in de Betuwe. In de 19e eeuw kwam daarin verandering.

Een afscheiding heeft in Heteren niet plaatsgehad, hoewel waarschijnlijk een aantal families die het niet eens waren met de plaatselijke prediking, zich hiertoe sterk aangetrokken voelden. In de vorige eeuw stond in Heteren een predikant van de ethische — volgens sommigen van de moderne — richting.Vader en zoon Jonckers dienden samen ongeveer 88 jaar deze gemeente. Van ds. J. H. Jonckers jr. is bekend dat hij het betreurde dat enkele families niet bij hem ter kerke gingen. Uit studie naar de invloed van het Reveil op de gemeente rond Hemmen is gebleken dat er ook in Heteren behoefte was aan een andersoortige prediking en levenswandel.

Als vrucht van een 'omkering' of het Reveil werd Heteren al in 1862 een Christelijke school, de eerste in de Betuwe, gesticht, die nog steeds bestaat. Een gedicht van de eerste onderwijzer aan de Christelijke school, E. J. Veenendaal, overgekomen uit het openbaar onderwijs, geeft een typering van de zondagse prediking in die tijd.

Doleantie

Een 'nieuwe Reformatie' ten tijde van de Doleantie (1886) aan het eind van de vorige eeuw is in Heteren toch wel bijzonder verlopen. Slechts enkele families hebben uiteindelijk de plaatselijke kerk verlaten. De reden is waarschijnlijk geweest dat er al bij het begin van de Doleantie in de Hervormde Kerk van Heteren toch al veel ten goede was veranderd. Met de komst van ds. Mense wilde de (Hervormde) kerk wel 'reformeren' zonder dat er 'gedoleerd' werd. Voor enkele families ging dit toch niet ver genoeg en zij stichtten daarop in 1890 een nieuwe gemeente, de latere Gereformeerde Kerk van Heteren, nu behorend tot de Gereformeerde Streekgemeente Midden-Betuwe.

Een Gereformeerde Bondsgemeente?

Was Hervormd Heteren aan het eind van de vorige eeuw dus 'rechtzinniger' of 'gereformeerder' geworden, in het begin van deze eeuw werd Heteren in 1927 met de komst van ds. D. Th. Keek een echte 'Gereformeerde Bondsgemeente'. Sindsdien hebben steeds predikanten die lid waren van de Gereformeerde Bond dan wel daar dichtbij stonden, de gemeente gediend.

Door de sterke groei die het dorp Heteren na de laatste oorlog, maar ook nu nog doormaakt, is het autochtone deel van de gemeente sterk teruggelopen. Veel gemeenteleden kwamen en komen van elders uit andersoortige gemeente. Ondanks de spanningen die de gemêleerdheid soms met zich meebrengt, mogen wij er dankbaar voor zijn dat dit niet heeft geleid tot grote kerkverlating of kerkscheuring. Hoewel ook van en naar onze gemeente enkele gezinnen zijn geperforeerd.

Het geheel overziende mogen we met dankbaarheid vaststellen dat de Heere ook onze gemeente nog in Zijn gunst gedenkt. We mogen dankbaar zijn dat er nog een redelijke kerkgang en goede meelevendheid is.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen