Calvinisten naar Rusland (1)

De jaarlijkse kerkhistorische reizen begonnen ooit met het land van Luther of Calvijn, maar we gingen steeds verder. Wij reisden ook al eens naar Hongarije onder het thema: Met Luther en Calvijn achter het IJzeren Gordijn... Wij reisden zelfs naar Italië en bezochten de St. Pieter in Rome. Maar ditmaal vlogen wij naar... St. Petersburg in Rusland! U vraagt wat wij daar zochten?

Wij bewonderden de stad van czaar Peter aan de rivier de Newa, zijn Amsterdamse grachten, zijn barokke paleizen en classistische kathedralen. Je ziet dan voor ogen dat ooit de Russische Orthodoxe kerk staatskerk was. Wat was dat toch voor een 'theocratie'? Maar de februarirevolutie van 1917 maakte een eind aan deze staatskerk. Wij reden ook langs de plekken vanwaar Lenin de communistische revolutie ontketende, die juist leidde tot een frontale botsing met de voormalige staatskerk.

Er zijn ook protestanten in Rusland, al was er nooit een Reformatie. Die protestantse invloed kwam uit het Westen binnen, met name via dit 'venster op het Westen', Petersburg! 's Zondags bezochten we dan ook een niet geregistreerde Baptistengemeente in een omgebouwde schuur op het platteland buiten Petersburg, - een gemeente waarmee Friedensstimme in Nederland contact heeft. Maar we bezochten bewust ook een Orthodoxe dienst en wel in de Tritiniteitskerk van het beroemde Newskiklooster. Een indrukwekkende eredienst, die veel vragen oproept bij ons protestanten.

Deze kerk staat achter Open Christianity, waar wij uitgenodigd waren om te logeren. Open Christianity is een christelijke onderwijsinstelling, die na de Perestroika is gestart door een voormalige dissident. Orthodox van oorsprong, maar open naar protestanten. De instelling is ondergebracht in een van buiten fraai, maar van binnen nog zeer pover gebouw. Maar het veelbelovende initiatief is nu weer met het huidige stadsregime verwikkeld in een strijd om het bestaan. Wij werden dagelijks bij deze plaatselijke schoolstrijd betrokken, die ons deed denken aan onze eigen schoolstrijd in de vorige eeuw.

Wij troffen het dat hier in Open Christianity net een kleine conferentie werd gehouden van enkele calvinistische theologen en filosofen uit Nederland en Amerika met enkele Russisch-Orthodoxe 'collega's'. Het gehoor bestond uit een handvol Russen en bij tijden... onze Nederlandse groep. Het ging over Calvinisme en Orthodoxie! Ook daar sprak de kerkgeschiedenis een geducht woordje mee: Calvijn in Rusland?

Over elk van deze vier thema's wilde ik u iets vertellen.

1. De stad van czaar Peter: van 'theocratie' tot revolutie

Wij bezochten eerst de vesting, die czaar Peter kort na 1700 aan de monding van de Newa liet bouwen tegen de Zweden in een op hen veroverd moeras. Een vesting met zes bastions. Je gaat door de Peterpoort naar binnen, een soort triomfboog, met het vignet van de Romanovs erop: een tweekoppige adelaar. In de vesting bezichtigden wij de Peter en Paulkathedraal, die wel op een Nederlandse of Duitse kerk lijkt. Hier liggen Peter en volgende czaren begraven in bovengrondse sarcofagen door de hele kerk heen. De pasgevonden resten van de laatste czaar zullen hier ook weer bijgezet worden. De ikonen-wand voor het altaar wordt nu, na het communisme, weer in ere hersteld. Een gouden troon tegenover een gouden preekstoel symboliseren de toenmalige verhouding van kerk en staat. Deze vroegere Russische 'theocratie' kom je overal tegen. Zo staat tegenover de kathedraal het commandantenkwartier. Hier werd in 1849 Dostojewski ter dood veroordeeld wegens zijn actie tegen de czaar, maar het vonnis werd omgezet in dwangarbeid in Siberië. Zo werd Dostojewski een diepzinnig romanschrijver.

Aan de andere oever van de Newa, tegenover de vesting, werd de stad gebouwd als de nieuwe hoofdstad, een 'venster op het Westen'. Hier zien wij de Hermitage, het voormalige Winterpaleis van de czaar. Die Hermitage is een telkens uitgebouwd barok paleis, nu een museum. Binnen zien wij de gouden koets staan die elke nieuwe czaar toch nog naar het oude Moskou bracht om daar in de hoofdkerk gekroond te worden. In de Hermitage verzamelde Catharina de Grote, zelf een Duitse, via een Duitse koopman, vanaf 1764 vele schilderijen uit het Westen. Zodoende hangen hier in Petersburg meer schilderijen van Rembrandt dan in Amsterdam! Je kunt hier de Verloren Zoon en het Offer van Izak bewonderen. In dit paleis zocht ik ook de voormalige troonzaal, waar sinds 1905 de Doema samenkwam, het parlement dat de laatste czaar Nicolaas II moest mstellen. Maar die zaal is gesloten. Wel open is de prachtige Malachietkamer (malachiet is een groenkleurig Russisch mineraal), waar na de februarirevolutie de democratische regering-Kerenski vergaderde, die in de aangrenzende eetzaal werd gearresteerd door Lenin.

Met de czaar verviel ook de Heilige Synode van de Russisch Orthodoxe Kerk. Het voormalige synodegebouw, nu een archief, staat iets verderop. Czaar Peter had namelijk de patriarch van Moskou afgezet en in Petersburg een synode ingevoerd naar westers model. Maar deze 'allerheiligste synode' regeerde de kerk wel namens de czaar. Weer die Russische 'theocratie' dus. Boven de ingang staat dan ook: Gerechtigheid en vroomheid. Op het plein liet Catharina de Grote het bronzen standbeeld plaatsen van Peter de Grote op zijn steigerende paard.

Wij bezichtigden verder de Kazan-kathedraal van rond 1800 en de Isaak-kathedraal van 1858. De eerste kerk heet naar de H. Maagd van Kazan en is een kopie van de St. Pieter in Rome, waar czaar Paul I op bezoek was geweest. Deze koepelkerken beheersen het stadsbeeld. Ze werden tijdens het communisme gesloten en omgezet in musea voor atheïsme. Bij de Perestroika van Gorbatsjov werden zij heropend als kerk. Wij wandelden langs de gracht naar de Opstandingskerk met de vlamvormige gouden koepels: ditmaal een kopie uit Moskou. Eigenlijk de enige echte Russische kerk in deze stad. Deze kerk werd rond 1900 gebouwd op de plek waar czaar Alexander II werd vermoord...

Wij volgden ook de revolutie van Lenin: het Finland-station, waar de locomotief staat van de trein waarmee Lenin in 1917 naar Rusland werd gesmokkeld. Hier vertelde ik dat de Duitsers in de Eerste Wereldoorlog zo het Oostfront verder lieten instorten. Ik zocht ook de villa met het balkon, vanwaar Lenin zijn beroemde toespraken hield: vrede, brood en arbeid! Hier vertelde ik aan onze groep hoe de communistische revolutie, vanuit Lenins hoofdkwartier Smolny (nu stadhuis), plaatsvond. Die revolutie was voor de Orthodoxe Kerk een ramp, maar voor de protestanten eerst... een open deur.

Pas onder Stalin kwam de grote verdrukking voor alle christenen. Wij passeerden op de weg naar het Zuiden (Novgorod, Poesjkin) in een buitenwijk ook het indrukwekkende oorlogsmonument. Soldaten zie je ten strijde trekken. Een vrouw neemt afscheid van haar man. De stad moest verdedigd worden. Op het monument staat 1941-1945. Leningrad is door Hitlers troepen drie jaar lang belegerd en beschoten. Er vielen 600.000 slachtoffers. Intussen dwong de Duitse aanval Stalin wel de christenvervolging te staken. De oorlog bracht dus verademing voor de kerk!

2. Een zondag in St. Petersburg: twee verschillende lierkdiensten

's Zondags gingen wij met onze bus de grote stad uit, op weg naar niet-geregistreerde Baptisten, die vergaderden in een omgebouwde schuur. Ik schat dat er zo'n 150 a 200 mensen waren. De eerbied en de ernst was voelbaar. Wij konden niets verstaan van het gesproken woord, maar de zang van jongerenkoortjes en de gemeente was prachtig. Eenmaal herkenden we de melodie van het lied: stromen van zegen. Onze tolk fluisterde dat het een oogstdienst was, een soort dankdag dus. De prediking van enkele broeders ging dan ook over de gelijkenis van de zaaier: vier mogelijker reacties op het Woord, maar uiteindelijk slechts twee wegen. Na het gesprokene was er gelegenheid tot gebed, waarvan enkelen vrijmoedig gebruik maakten. Ik mocht via de tolk een groetwoord overbrengen: wij hebben met u meegeleefd in de tijd der vervolging, zoals in Handelingen 16 Lydia in vrijheid zal hebben meegeleefd met Paulus in de gevangenis. Toen de deur openging zochten ze elkaar op: gemeenschap der heiligen. Ik citeerde Filippenzen 1: vertrouwende dit... Onze groep zong de Nederlandse psalm 134: Dat 's Heeren zegen op u daal. Aan het eind van de dienst werden er aan de hand van briefjes voorbeden gedaan. De dienst duurde ruim twee uur.

Na afloop van de dienst vroeg ik een jonge vrouw, die bij uitzondering Engels sprak, of deze Baptisten met Spurgeon verwant waren. Maar die vonden ze nog te... calvinistisch. Onze zegsvrouw bleek intussen mee te werken aan de vertaling van Matthew Henry. Ik vroeg of er leerverschil was tussen geregistreerden en niet-geregistreerde baptisten. Volgens haar niet. De eersten waren gewoon meer... gehoorzaam geweest aan de overheid. We hebben de vertaalster uitgenodigd voor onze conferentie. Twee jongemannen brachten ons thuis. Zij bleken gedoopt op 18-jarige leeftijd. Dopen doen ze in een rivier, desnoods in een wak van het ijs. Eenmaal per maand vieren ze Avondmaal. Christelijk onderwijs kennen ze niet, maar de christelijke opvoeding blijkt des te beter te zijn. Waarom deze gemeente zo ver buiten de stad samenkomt? Een niet-geregistreerde gemeente kon in de stad zelf natuurlijk geen grond kopen of een kerk bouwen! Later vernam ik dat er in Petersburg zelf - een wereldstad van vijf miljoen inwoners! - dertig geregistreerde en drie niet-geregistreerde baptistengemeenten zijn. Overigens: nu, na het communisme, zijn alle gemeenten gewoon geregistreerd bij de overheid. Ik vernam ook, dat onder het communisme de geregistreerde baptisten gemakkelijker door de KGB gepakt konden worden, omdat zij bij de overheid bekend waren en dus niet minder maar... meer vervolgd werden.

's Avonds gingen wij naar een Orthodoxe dienst in de stad. Wat is dat een andere wereld! De morgendienst was vol geweest, maar ook deze tweede dienst trok velen. De kerkgangers staan of knielen vol eerbied en devotie. Banken zijn er niet. De zang van de gelovigen wordt beantwoord door de priesters. Wij kunnen het niet verstaan, maar het oud-Slavisch schijnt voor henzelf ook onverstaanbaar te zijn. Bij de kleine intocht wordt de bijbel binnengebracht, bij de grote intocht brood en wijn. Door publieke biecht terzijde bereidt men zich voor op de eucharistie. Het altaar staat achter de wand van ikonen, die spiegels naar de hemel. Het sacrament is een geheimenis, totdat de deur opengaat en de priester brood en wijn uitreikt. Ook hier zagen wij briefjes met voorbeden, maar dan door de priester op het altaar gebracht. Terwijl wij Nederlanders stilstonden of rondliepen vermenigvuldigden zich onze gedachten. Is dit nu Rooms of toch niet? De Roomse transsubstantiatie-leer kent de Orthodoxie zo niet: het geheim is immers nooit te verklaren, ook niet door zo'n scholastieke term. De breuk met Rome vond al plaats in 1054. Onze gemengde gevoelens streden om de voorrang. De één had een ervaring als bij het Avondmaal thuis of moest denken aan het bevindelijke 'zo genoten, zo toesloten', de ander miste pijnlijk de Woord verkondiging. De Reformatie is aan de Orthodoxie voorbij gegaan, zij bleef beperkt tot de Roomse kerk in het Westen. Op de conferentie zouden we meer horen.

Eén ding was wel duidelijk: er was een wereld van verschil tussen de morgendienst en de avonddienst. Wie slaat de brug? Wij bezochten nog een voormalige Hollandse kerk aan de Newski Prospekt (de hoofdstraat), een koepelvormige kerk, nu een bibliotheek. Vanaf Peter de Grote is hier een Gereformeerde Gemeente geweest voor Nederlanders van Amsterdam tot Vriezenveen, die hier handel dreven. De czaar gaf - uit handelsbelang - Lutheranen en Calvinisten uit het Westen vrijheid voor hun eigen godsdienst. De czaar bezocht hier zelfs weleens een doopdienst van een goede vriend. In 1913 werden de diensten hier beëindigd wegens gebrek aan kerkgangers.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen