Torenspitsen-Gemeenteflitsen

GENDEREN

Net even ten noorden van de Bergse Maas ligt wat weggedoken achter de rivierdijk het met veel bomen gestoffeerde agrarische dorp Genderen in het land van Heusden en Altena. Westelijk ervan vind je Eethen en Meeuwen en ten noordoosten Wijk en Aalburg. Bestuurlijk valt Genderen onder laatstgenoemde gemeente. Via de nieuwe brug over de rond 1900 gegraven Bergse Maas ben je zo in Heusden, dat zo'n 6 km ten oosten van Genderen ligt. Genderen vormde samen met Doeveren tussen 1610 en 1904 een kerkelijke gemeente. Het is de Bergse Maas die beide gemeenten heeft gescheiden, immers Doeveren ligt net ten zuiden van deze rivier.

De kerktoren van de hervormde kerk van Genderen is van alle zijden uit het vlakke veld rondom dit dorp te zien. Niet dat die toren zo hoog is, maar het dorp is klein (een 1500 inwoners), ruim van opzet en er is geen hoogbouw die hem aan het oog onttrekken kan.

In oude geschriften wordt, zover nu teruggevonden, voor de eerste maal in 1256 iets gezegd over een kerkje in 'Genderon', een 'quarta capella', onderhorig aan de parochiekerk van 'Alburg', gelegen in het graafschap 'Testre bant' (Teisterbant).

De 'oerparochie Alburg' omvatte als kerkelijk centrum buiten Genderen nog een tiental andere plaatsen uit haar directe omgeving en zij was op haar beurt een onderdeel van de Benedictijnerabdij van 'Sint Truiden' (ligt in België). De kapel in Genderen, die toegewijd was aan St. Martinus, is vermoedelijk reeds eind 1 Ie of begin 12e eeuw gebouwd, opgetrokken uit tufsteen in romaanse stijl.

Zo rond de reformatietijd was er kerkelijk nogal wat veranderd. Het adres voor de kerk in Genderen is dan 'parochie Genderen, dekanaat Heusden, Bisdom Utrecht'. Uit visitatierapporten van de R.K. kerk uit 1572 en 1576 (visitaties uitgevoerd op last van Alva) blijkt dat het met de kerk in het land van Heusden en Altena zeer droevig gesteld is. Genderen maakte hierop een gunstige uitzondering. In deze plaats staat ene pastoor 'Johannus Andelius' (1566-1576). 'De pastoor in Genderen, zijnde een geleerd man, heeft in het beginsel van de Troublen professie gedaan van de gereformeerde Religie, en deselve openbaarlijk gepredikt, hebbende grote toegang uit de stad en van het omleggende land', heet het in zo'n visitatierapport. Deze pasto(o)r hield al vroeg hagepreken bij Heusden en 's-Hertogenbosch en hij kan met recht 'de Hervormer' van het land van Heusden genoemd worden. Het was een zeer taktvol figuur, van wie Voetius later zegt: 'Een seer welsprekend ende wijs man. seer vriendelijk van wesen, die in verscheijden occurentiën van kerkelijcke swarigheden goede diensten gedaan heeft.'

In 1576 moet deze gewetensvolle man vluchten naar boven de rivieren i.v.m. zijn hervormingspraktijken. We vinden hem als predikant terug in Westzaan (1586), Heusden (1589). Utrecht (1590-1592), Ameide (1592-1595), Gouda (1595-1597), Meerkerk (1597-1610) en Baardwijk (1610-1614). Hij overleed in 1623 te Doeveren en werd in de kerk van Genderen begraven. Z'n geschonden grafsteen is hier in de vloer van de kerk nog aanwezig.

Door onbekende oorzaak is de eerste kerk verloren gegaan. In de 17e eeuw werd een bakstenen kerk gebouwd, echter ten dele nu ook weer opgetrokken uit tufsteen. Een omschrijving van dit kerkje uit 1749 vermeldt: 'De kerk is vrij fraai, doch niet zeer groot, met een laag spits leien torentje. Nevens hetzelfde is een schoolmeestershuis, gebouwd tegen de muur aan, die het hoge kerkhof omringt.'

Met de komst van Hendrik Pieter Scholten naar Genderen en Doeveren (intrede 1833) treedt er voor deze gemeente opnieuw een heel bewogen tijd aan. Veertien dagen na Ulrum vindt er hier de grote kerkelijke breuk plaats, 'de afscheiding'. Het jaar 1834 zal men hier in Genderen niet licht vergeten, want deze afscheiding heeft de inwoners van Genderen en Doeveren zeer vele jaren lang zowel kerkelijk als maatschappelijk diep beroerd en hen vaak zeer scherp tegenover elkaar gezet. Verreweg de meesten gingen met die afscheiding mee, vooral de grote boeren en de middenstand. Zo bleef er een heel kleine armlastige hervormde gemeente over. Wat heeft die afscheiding een moeite en verdriet voortgebracht. Ook nu nog is de Gereformeerde Kerk in Genderen tweemaal zo groot in ledental. In 1841 bouwde deze haar eerste kerk en sinds die tijd telt Genderen twee kerkgebouwen. Meer dan een eeuw lang heeft deze afscheiding bijkans onverzoenlijke houdingen teweeggebracht tussen de twee geloofsrichtingen.

Die 17e-eeuwse hervormde kerk heeft in de loop van de tijd wat aanpassingen en veranderingen gekregen en is tot in de Tweede Wereldoorlog gebruikt als plaats van samenkomst.

Het was een lijn-kerk, vooraan een vierkante toren, fors in oppervlak en met zadeldak, waarop een scherpe spits. Het onderste deel van deze toren was opgetrokken in tufsteen (nog van de oorspronkelijke kapel waarschijnlijk). De kerkzaal in lijn daarachter met aan de achterzijde een afsluitend koor in trapeziumvorm. De kerkzaal had in de noordgevel een zij-ingang aan de torenzijde. Aan de koorzijde was loodrecht op de kerkzaal over dezelfde kant als de ingang een kleine consistorie aangebracht met daarop aansluitend een heel grote pastorie van veel latere datum. Over de andere zijde van de kerk (de zuidzijde) bevond zich het kerkhof. Een foto van deze kerk is terug te vinden in de consistorie van de kerk.

Daar ook Genderen in de winter van 1944-'45 in de frontlinie lag, is in die oorlogswinter de kerk geheel verwoest. Ook moesten de inwoners van Genderen op 5 november 1944 evacueren. Toen hebben ds. Koele (herv.) en ds. Ritsema (ger.) een gecombineerde dienst gehouden in een grote schuur alvorens de inwoners, her en der verspreid. gedwongen heengingen.

Wanneer na die oorlog de inwoners terugkomen, vinden ze een grondig gehavend dorp terug met twee geheel vernielde kerken. De uitspanning 'Het Zwaantje' aan de rand van het dorp was gespaard gebleven en men ging daarin dan ook kerkdiensten houden, zowel hervormde als gereformeerde diensten. Vervolgens werd de zeer grote herv. pastorie van een nieuw plat dak voorzien (een nooddak) en is men deze als noodkerk gaan gebruiken na de nodige inwendige aanpassingen, eveneens samen met de zusterkerk. Het heeft tot januari 1952 geduurd, voordat men weer in de geheel herbouwde kerk (zonder toren) erediensten kon gaan houden.

De nieuwe kerk is wel opgetrokken op de fundering van de oude kerk, maar is verder toch geheel anders van uitvoering. Het is ook nu een lijn-kerk, maar de toren is kleiner in oppervlak en wat hoger opgetrokken en met een stompere spits. Het onderste deel van deze toren vormt de toegang tot de kerkzaal via met koepelgewelf overdekte ruimte opgetrokken uit de oude tufsteen. Alleen dit onderste torendeel valt onder Monumentenzorg. Deze toren kwam twee jaar later gereed dan het overige deel van de kerk. Het schip, samen met het kleine versmalde trapeziumvormige koor, waarin de preekstoel staat, is in gebruik sinds 1952. De (te kleine) consistorie aan de kerk was over de andere zijde gebouwd, maar deze is intussen vervangen door een bijgebouw met flinke entree tussen de kerk en De Regenboog, zoals dit bijgebouw is genoemd.

De pastorie staat nu aan de overkant van de straat, de oude pastorie is geheel verdwenen. Inwendig is de kerk een achttal jaren terug geheel opgeknapt en van nieuwe verlichting voorzien. De Regenboog en de tussenhal dateren uit 1982.

De hervormde kerk van Genderen is zowel in-als uitwendig vrij fraai, doch niet groot, met een minder spits torentje en multifunctioneel bijgebouw. Verhoogd opgesteld in haar boomrijke omgeving vormt zij in haar eenvoud een harmonieuze eenheid met dit kleine agrarische dorp.

En zo, terugblikkend op wat episoden uit de hervormde kerk in Genderen, moeten we onderkennen en belijden dat God in Zijn grondeloze barmhartigheid verkondiging en beleving van Zijn grote daden voortgang heeft doen vinden. Hem, en Hem alleen zij daarvoor dank en eer.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen