Hervormde Kerk 'een samenstel van classicale verbanden'

In 1980 verscheen bij uitgeverij Martinus Nijhoff te 's-Gravenhage het eerste deel van een serie publicaties van de acta der Nederlandse Hervormde (Gereformeerd) Kerk, vanaf het jaar 1573. Tot het jaar 1620, een jaar na de afloop van de Dordtse synode. In laatstgenoemd jaar, zegt de samensteller en bewerker, was een zekere consolidatie bereikt, 'zowel intern als in de verhouding van kerk en staat'. Het aantal en de indeling van de classes zouden in de 17e en 18e eeuw zo blijven bestaan. Op 24 februari 1954 ontving prof. dr. J. N. Bakhuizen-van den Brink van de minister van onderwijs en wetenschappe de opdracht tot publicatie van de classicale acta van de Nederlandse Hervormde Kerk voor de classes buiten Noord-Holland, in een reeks Rijks Geschiedkundige Publicaties.

Hij werd in deze taak bijgestaan door zijn assistent dr. J. P. van Doom. In het eerste deel worden de acta van een particuliere synode van Zuid-Holland behandeld en wel de classis Dordrecht, 1573-1600. De Algemene Inleiding van dit eerste deel is ondertekend door dr. J. P. van Doorn en dr. C. A. Tukker.

Er verschenen daarna nog drie delen, t.w.: in 1991: classis Dordrecht 1601-1620 en classis Breda 1616-1620, in bewerking van dr. J. Roelevink;

eveneens in 1991: classis Rotterdam en Schieland 1580-1620, in bewerking van dr. J. Bouterse;

in 1995: De Provinciale Synode Zeeland, met de classis Walcheren 1602-1620 en de classis Zuid-Beveland 1579-1591, ook in bewerking van dr. J. Bouterse.

Deze laatste drie uitgaven verschenen bij het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis in Den Haag.

Inleiding

Elk deel bevat een uitvoerige inleiding, waarin zaken aan de orde komen als ontstaan en omvang van een classis, spanningen of scheuringen, de vergaderingen zelf, de archieven. En dan komen minitieus de handelingen van de classicale vergaderingen aan de orde. En dan zijn er tenslotte ook de lange naamlijsten van predikanten, met de plaatsen waar ze stonden. In totaal liggen nu 2546 pagina's tekst in vier gebonden kloeke delen gereed.

Er is wat afgehandeld! De notulisten van vier eeuwen terug zullen niet hebben kunnen vermoeden dat wat zij toen opschreven, aan het einde van de twintigste eeuw nog eens zou worden bewerkt en uitgegeven. Maar de in het gereformeerde kerkrecht gedefinieerde positie van de classis tussen kerkeraad en provinciale synode, die samengesteld is uit vertegenwoordigers van de classes en als regel slechts eenmaal per jaar bijeenkomen, verklaart de kerkhistorische betekenis van de classicale acta. Naast wat zij behelzen inzake voorbereidingen en besluiten van synodevergaderingen vormen ze een bron van plaatselijke en regionale geschiedschrijving. A. Th. van Deursen noemde de Hollandse kerk zelfs 'een samenstel van classicale verbanden'. In 1580 ontstond overigens ook de 'ring' als werkverband van predikanten.

Geen leesboeken

Zulke acta zijn geen leesboeken. Ze zijn van historische betekenis. Maar men kan er wel geanimeerd in lezen. Een gemiddelde lezer neemt al bladerende kennis van curieuze zaken, van zaken die mistig worden geformuleerd, van gemiddelde zaken en van gewichtige zaken. Men laat er vooral uitkomen wat er zoal omging in de plaatselijke gemeenten van die dagen! Hoe is taal intussen gewijzigd! Hier volgen enkele willekeurige notuleringen:

• Cillaarshoek - Melaatsheid

Op de twede vrage off een vrouwe lidtmaet op Sillershoeck omdat zij met lazarie besmet is geoordeelt dacromme wel zoude mogen gaen bedelen, antwoort de classis: Neen, maer dat zij gehouden is haerselven sooveel als zij mach te onderhouden ende sooverre zij haer niet behelpen en kan dat men dan haer eennige hantreykinge behoort te doen. Ende zall den diennaer dese vrouw in 't houden des avontmaels op 't leeste alleen laten comen, gelijck in andere kercken gebrayckelijck is.

• Bleiswijk - Wederdopers - Tucht

Is geproponeert van eenen manspersoon tot Bleeswick Floris Leenarts, denwelcken hem seer misdragen heeft gehadt in zijnen handel ende wandel, eerst met den dooperen ende daemae mit hoorerije ende dronckenschap; doch alsoo dat hij als nu noch bekendt de leere voor oprecht ende goet, is raedsam geacht dat men sai hem alnoch met beleeftheyt vermanen tot afstandt ende indien gheen beterschap en volgt totten naesten classe te relateren.

• Orde op het dopen van kinderen uit andere gemeenten

Johannes Livini geeft aan, dat hij groote swaricheyt vint, dat de kinderen van het een dorp in het ander dorp gedoopt worden, daerdoor men niet can comen tot goede ordene. Is goetgevonden, dat yegelick daerin ordene sal houden geen kinderen te doopen uut andere plaetsen dan met voorweten des dienaets om also alle onordeninge, die daemut ontstaet, te voorcomen.

• Verzuim van Avondmaal

Denselven broeder dient noch aen van eene vrouwe, die een suster der gemeynte is, waeraff den man geexcommuniceert sijnde, oock niet meer en wilt comen totten Aventmaele des Heeren, daer sij nochtans vele met vermaningen toe geaerbeydet hebben ende niet gewinnen connen. Is daerom raedsaem gevonden, dat de voom. broederen, die daer gaen sullen, oock deselve vrouwe uut den naem des classis sullen vermanen, dat sij haer doch van den Aventmaele des Heeren niet afhoude oft dat men voorder naer den regel Christi met haer soude moeten handelen.

• Markthouden op zondag

Op 't angeven van de sondagsmercten op den Glundert, Willemstadt ende nu oock wederomme in Beyerlandt yemyeuwt, is goetgevonden dit wederom als een gravamen in den synode aen te geven ten eynde eenmael daerinne moghe voorsien worden.

• De absentie van Breda; vraag inzake tovenarij

Belangende de excuse dier van Breda nopende haer absentie heeft de vergaderinge geresolveert, dat men ter naester vergaderinge met haer hiervan spreecken sal; voorts aengaende hare vraeghe, of 't den geloovigen geoorloeft, een vrouwe, met toverije berucht sijnde, te dwingen om sekere woorden (die men haer voorseyt) te bidden ten eynde sekere persone, die men meent, dat sij quellinge aendoet, soude daervan moegen verlost worden, ende of 't sulcx geschiede, wat men daervan houden zal. Hierop heeft die classe verclaert, dat men die van Breda sal wijsen in de verclaringe des eersten gebodts ende op het formulier van het h. Nachtmael.

• Huwelijkszaak te Barendrecht

Op de vraege van Matthijs Pietersz. nopende twee persoonen, die malcanderen houwelicxe trouwe beloeft ende oock malcanderen beslapen hebben etcx., is geresolveert, dat men se sal vermanen voort te varen ten eynde hare geboden gegeven ende daema in den houwelicxe staet mogen bevesticht worden.

Grote zaleen

Verder komt men uiteraard ook tegen de grote zaken betreffende de Reformatie en de invoering van de leer der Reformatie in afzonderlijke gemeenten en de doorwerking van die leer. Bij de uitgebreide naamlijsten van de predikanten (vrijwel allen gelatiniseerd) treft men vele onbekenden, maar ook grote mannen als Jean Taffin, Willem Teelinck, Gomarus, Balthazar Lydius. Men vindt uiteraard ook veel wetenswaardigs omtrent de Nationale Synode te Dordrecht met de vijf bezwaren tegen de remonstranten, die daar tot artikelen werden geformuleerd.

Het zal duidelijk zijn, dat in deze acta een overvloed van kerkhistorisch materiaal aanwezig is van de grondvergadering van de kerk, die na de Reformatie in het leven werd geroepen en tot vandaag functioneert binnen kerken, die in de Reformatorische traditie staan. De Hervormde of gereformeerde Kerk is vanouds 'een samenstel van classicale verbanden'. Waarvan acte!

N.a.v. Classicale acta, deel I t/m IV, uitgegeven vanwege het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, 's-Gravenhage; deel I ƒ123, - , deel II ƒ 110, - , deel III ƒ 70, - en deel IV ƒ90, - .

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen