Alles is techniek, en techniek is ook alles

Geloof en wetenschap verdragen elkaar maar moeilijk. Tussen beide terreinen wordt doorgaans een scherpe grens getrokken en die grens wordt streng bewaakt. Maar die bewaking is wel eenzijdig. Geloven doe je in de kerk en dus niet aan de universiteit, is een algemeen aanvaarde opinie. Het omgekeerde hoor je echter nooit zeggen: nadenken doe je aan de universiteit en dus niet in de kerk, Zo'n uitspraak zou ook geen recht doen aan de werkelijkheid, want kerkmensen zijn vaak ook heel verstandige mensen. Een van die verstandige mensen is professor E. Schuurman. Aan de TU van Delft en Eindhoven en de LU te Wageningen geeft hij colleges reformatorische wijsbegeerte. Nu klinkt wijsbegeerte heel duur, maar dat is het niet. Het wil niets anders zeggen dan: heel goed nadenken. Wie wil dat nu niet, goed nadenken? 'Reformatorische wijsbegeerte' wil dus zoveel zeggen als, nadenken bij het licht van Gods Woord. Schreef Paulus niet: 'wordt hervormd door de vernieuwing (de reformatie) van uw denken'? Welnu, hier wil Schuurman gestalte aan geven. Hij laat zijn geloof niet afpakken door de wetenschap en wil ook zijn studenten weerbaar maken tegen de wetenschappelijke pretenties. Zijn colleges worden al meer dan vijfentwintig jaar druk bezocht en zijn voor velen van grote waarde gebleken. Het is een zegen dat de overheid voor deze colleges nog ruimte geeft. Maar meer dan een gedoogbeleid voert de overheid niet; het onderwijs is ongesubsidieerd. Gelukkig draagt de Stichting voor Reformatorische Wijsbegeerte met 6.000 donateurs (particulieren en kerken) zorg voor de financiën. Wat is de strekking van Schuurmans onderwijs? Hieronder volgt een korte weergave.

De techniek is een unieke gave van God aan de mensen om deze aarde te bebouwen. Maar, zoals dat gaat met goede gaven, het misbruik is veel groter dan het goede gebruik. Techniek is, net als seksualiteit bijvoorbeeld, in onze maatschappij geperverteerd. In plaats van een vriend en een hulp, is de techniek een vijand en een zorg, een tiran die onze maatschappij in de tang houdt. Er rust weliswaar een zekere zegen op de techniek, doordat technische instrumenten werk uit handen nemen, maar die valt in het niet bij de onvrijheid en slaafse gehoorzaamheid aan het 'grote technische gebod': alles wat kan worden gemaakt, moet ook worden gemaakt; en alles wat wordt gemaakt, moet ook worden gekocht. Computers hebben een steeds grotere capaciteit en worden steeds sneller, auto's worden sneller en zuiniger, printers en kopieerapparaten worden stiller en beter, enzovoort. 'Gij zult begeren' is het devies in het diensthuis van de welvaart.

En dat zou allemaal nog niet zo erg zijn als deze opzweperij beperkt bleef tot technische produkten. Maar het gif van dit ' technicisme' doortrekt en verziekt alle terreinen van de samenleving: de economie, de politiek, de gezondheidszorg, de landbouw, ja zelfs de theologie. (Want Kuitert, met zijn zoekontwerp, kun je toch rustig de technicist van domineesland noemen.)

Neem nu de landbouw. Nergens wordt de schade van de technische vooruitgang duidelijker. Door verfijnde machines, optimaal opgefokt vee, royale bemesting zitten we met de overschotten. En een boer is al lang geen boer meer, die, nu eens meer dan weer minder, in harmonie leeft met zijn land. Hij is een accountmanager die de grenzen van zijn quota bewaakt. Voldaan in bed stappen na een dag hard werken is er niet meer bij. Het harde werken is gebleven, maar het enige loon is de frustratie, dat de sommetjes wéér niet kloppen, omdat de regelgeving opnieuw herzien is.

Bij deze landbouwproblematiek wordt ook een bittere vicieuze cirkel zichtbaar: door roofbouw van de techniek op de natuur wordt de behoefte aan technische beheersing alleen maar groter. Alleen de technicus kan de problemen oplossen die hij zelf heeft veroorzaakt. Wie doorbreekt deze spiraal en hoe?

Technische vooruitgang is een doel op zich geworden waar alles voor moet wijken. Voor een vlag op de maan ging een heel land te gronde, naar de maan dus. Een ambitieuze ruimtevaart-competitie werd betaald, niet met het opium, maar met het brood van het volk. Eén geruststelling: na door de ruimte gezweefd te hebben, deelde die Russische kosmonaut zijn landgenoten mee: 'God is hier niet!' Het nieuwe opium voor het volk.

'Was onderweg maar uitgestapt', had Schuurman die kosmonaut wel willen meegeven, 'dan was je Hem wel tegengekomen!'

Technische vooruitgang is een doel op zich geworden, een waarde waaraan het menselijk geluk wordt afgemeten. Eén blik in een willekeurig ingenieursblad is voldoende. De advertenties winden er geen doekjes om. 'KEMA keurt en certificeert, onderzoekt en adviseert met betrekking tot aspecten die voortvloeien uit opwekking, transport, distributie en gebruik van elektrische energie, teneinde de kwaliteit van het bestaan te verbeteren.''Ha zo'n weinig prozaïsche opsomming is dit toch een zonneklare en schaamteloze doelstelling!

De wortel van het kwaad is volgens Schuurman 'niet zozeer het technicisme zelf (als een kwaad buiten de mens), maar het egoïsme in het hart van de mens, zijn beheersingsdrang. En daar, in het hart van de mens, moet dus de genezing beginnen.

Op de vraag, of we van alle technische problerhen af zijn, als iedereen zich bekeert, antwoordt Schuurman dan ook volmondig, ja! Door bekering worden de problemen kleiner en draaglijker. Voor wie het liefdegebod de hoogste prioriteit heeft, wordt de techniek minder belangrijk. 'Wat baadt het u als u met uw technische beheersing de wereld wint, maar schade lijdt aan uw ziel? '

In termen van filosofie heeft Schuurmans voornaamste bezwaar te maken met de aard van wetenschappelijke kennis. Wetenschappelijke kennis is namelijk altijd abstract, komt tot stand door het beperken van de werkelijkheid tot één bepaald aspect. Die beperking of abstractie stelt de mens tot grote vondsten in staat. Beperking van de werkelijkheid tot het chemische aspect bijvoorbeeld, stelde Mendeljev in staat tot het voorspellen van het bestaan van elementen die tot dat toe nog helemaal, niet waren aangetroffen, krachtens de logica van zijn systeem. Deze abstractie geeft juist daarom de wetenschappers zoveel plezier, omdat consistente redenering, logische samenhang en duidelijkheid in het alledaagse leven zo weinig worden aangetroffen.

De alledaagse werkelijkheid is ongrijpbaar, veranderlijk, uniek, complex en allesbehalve rationeel. Techniek is het middel waarmee de mens toch die complexe werkelijkheid in zijn greep probeert te krijgen. Die 'technische' bril waardoor men de problemen in de alledaagse werkelijkheid beziet, wordt echter niet meer af­ gezet. Daardoor wordt de technische of wetenschappelijke werkelijkheid aangezien voor de volle werkelijkheid en de alledaagse ervaring, die juist zo rijk is, gedegradeerd tot een lagere orde.

Een vakidioot die beweert 'alles is psychologie' krijgt meteen te horen 'ja, maar psychologie is niet alles'. Een verstokte hobbyist die zegt 'alles is biologie' moet het direct ontgelden, 'ja, maar biologie is niet alles'.

Het merkwaardige is nu, dat bij techniek deze beperking niet onderkend wordt: 'alles is techniek, en techniek is ook alles'. Als mensen ziek zijn, is daar een technische oplossing voor Als de natuur ziek is, is daar een technische oplossing voor. Zelfs als mensen ongelukkig zijn, is daar een technische oplossing voor. Schuurman zegt, en hij is zo langzamerhand een van de weinigen: 'ja, maar techniek is niet alles'. Daarmee zet hij de techniek niet over boord, zoals de mensen van de tegencultuur, biologisch-dynamische landbouwers, of de milieubeweging. 'Je moet aansluiten bij de huidige stand van zaken. Alleen, de techniek moet niet meer overheersen maar dienstbaar zijn.'

Hoe ziet zo'n dienstbare techniek er uit? Wat heeft die voor consequenties voor de individuele ingenieur?

Schuurman: 'In zijn relatie met de natuur is de mens niet alleen heer en (rent)meester, maar ook partner en participant. Hij staat niet alleen boven de natuur, maar is ook ondergeschikt aan de natuur. Dat ondergeschikt zijn is in de gereformeerde theologie en wereldbeschouwing nogal verwaarloosd.

Om tot het voorbeeld van de landbouw terug te keren: God schiep de dieren en de planten naar hun aard. Die eigen aard moet je respecteren. "De rechtvaardige kent de ziel van zijn beesten."

Je kunt bijvoorbeeld prachtige leverpastei krijgen door ganzen ziek te maken en dood te voeren; daar krijgen ze een ontzettend grote lever van. Je kunt mooi wit lamsvlees krijgen, door de lammeren ijzerhoudend voedsel te onthouden. Maar daarmee misken je de eigen aard van de beesten, beledig je schepsel en Schepper. Als je dieren kunstmatig bevrucht, werk je uniformering en daarmee degenerering in de hand, een miskenning van de eigen aard van het geschapene. Mutatis mutandis geldt dezelfde regel van liefde voor het geschapene in de relatie tussen industrie en natuur, gezondheidszorg en patiënt.

Eén probleem: de christen-wetenschapper die zich in zijn werk laat lijden door het liefdegebod is wel duurder uit dan zijn 'technicistische' collega. In werkelijkheid is dat echter geen kwestie van geld, maar van tijd. De eigenlijke keus is: of nu betalen, of over dertig jaar de rekening gepresenteerd krijgen van een onoplosbaar werkgelegenheidsprobleem, een uitgeputte natuur, een 'ontmenselijkte' gezondheidszorg.

Als we ons de waarheid van de bijbelse profetie aan willen trekken, moeten we nog maar eens goed Openbaring 18 lezen. Onze technische cultuur zal vastlopen, en dat zullen we voelen ook! Pas dan zal door een ingreep van God het nieuwe Jeruzalem uit de hemel neerdalen. Dan zal ons nog eens exta duidelijk worden, welke bijzondere, centrale rol Christus voor onze cultuurarbeid vervult. Dat kan ons eigenlijk nu al beginnen te dagen als we naar Jezus omwandeling op aarde kijken. Zijn optreden wordt door de liefde tot de naaste en de natuur gekenmerkt. Je kunt Jezus toch moeilijk op een , technicistische actie betrappen. De duivel heeft het wel geprobeerd. Hij nam Jezus mee naar een berg, naar het tempeldak, naar de woestijn. Hij appelleerde aan machtsgevoel en het indruk maken met technische trucjes (heersen over een stad, brood uit stenen, springen zonder te vallen). Maar Jezus weerstond deze verleiding van het technicisme... Die verleiding moet ook elke christen-ingenieur zien te weerstaan. Daarin mag hij alles van Christus verwachten.'

Helpen de colleges? Nu ja, de studenten willen de wereld verbeteren, ieder op z'n eigen vakgebied - daarom worden ze tenslotte ingenieur. Ze willen de wereld verbeteren, maar ze beginnen bij zichzelf - daarom volgen ze de colleges reformatorische wijsbegeerte. Een goed begin.

Wie meer wil weten over dit werk kan informatie opvragen bij het Centrum voor Reformatorische Wijsbegeerte in Utrecht : (030)-2342030.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen