Leeuwen en beren?

In de wereld

Hoe staat het er voor met de orthodox-protestanten in ons land? Hoe houden ze het vol in deze tijd? Lukt het nog steeds om het 'pand ons toevertrouwd' te bewaren? Komt er nog wat terecht van de vaak beleden levensstijl als zouden we wel 'in de wereld, maar niet van de wereld' zijn? Of hebben we méér wereld in huis en hart dan we willen weten? De godsdienstsocioloog van de VU, dr. Hijme Stoffels, schreef er onlangs een studie over onder de titel Als een briesende leeuw. Hij analyseert daarin hoe orthodox-protestanten in de slag zijn geraakt met de tijdgeest na de cultuuromslag die zo'n beetje begon in de zestiger jaren. Onophoudelijk beukt sinds die tijd, aldus Stoffels, de tijdgeest tegen de stevige zeewering van de protestantse orthodoxie. Het vak dat Stoffels doceert, legt zich toe op de bestudering van de betekenis van het door mensen beleden geloof voor hun groep of kerk en de maatschappelijke gevolgen daarvan. Hoe functioneert het geloof in het leven van alledag. Dr. Stoffels is in de hier besproken studie vooral geïnteresseerd in de vraag hoe het orthodox-protestantisme de moderne ontwikkelingen om haar heen ondergaat, hoe ze deze waarderen en hoe ze zich hiertegenover opstellen.

Orthodox-protestantisme

Wie bedoelt hij in de al een paar keer gebruikte uitdrukking 'orthodox-protestanten'? Hij bedoelt er u en mij mee, lezer van de Waarheidsvriend en hervormd-gereformeerd. Maar er zijn er meer die met deze aanduiding te typeren zijn. Stoffels heeft gebruik gemaakt van enquêtegegevens van een aantal nationale onderzoeken uit de periode 1966-1992. Daaruit blijkt dat het om zes procent van de Nederlandse bevolking gaat. Ongeveer 900.000 mensen die positief reageren op de volgende zes items: geloof in een leven na de dood, geloof in het bestaan van de hemel, geloof in het bestaan van de hel, geloof in het bestaan van de duivel, geloof dat Adam en Eva echt bestaan hebben en geloof dat de Bijbel het Woord van God is. Kerkelijk vindt u de orthodox-protestanten aan de rechterflank van de Hervormde Kerk: Ge­reformeerde Bond, Gekrookte Riet, Confessionele Vereniging en een deel van de midden-orthodoxie. Verder in de rechtervleugel van de synodaal Gereformeerde Kerken: Confessioneel Gereformeerde Bond, Schrift en Getuigenis en Vereniging tot bevordering van het gereformeerd kerkelijk leven.

Ook de kleinere gereformeerde kerkgenootschappen horen uiteraard tot de orthodox-protestanten:christelijke Gereformeerde Kerken, Gereformeerde Gemeenten en Oud Gereformeerden, Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en Nederlands Gereformeerden. Ook evangelische groepen horen erbij zoals Baptisten, Vergadering der Gelovigen, Pinksterbeweging. Een bonter geheel is nauwelijks te bedenken op godsdienstig gebied in misschien wel de hele wereld. En toch vallen ze allen onder het trefwoord orthodox-protestant. Stoffels onderscheidt wel binnen dit genoemde geheel een drietal organisatorische kernen of kristallisatiepunten van wie er twee een soort mini-zuilen vormen: de bevindelijk-gereformeerden, de vrijgemaakt-gereformeerden en de evangelisch-reformatorischen. Bij elk hoort een eigen politieke partij, respectievelijk SGP, GPV en RPF. Deze drie kernen bestrijken niet het gehele orthodoxe landschap omdat er ook nog velen zijn die meer een voorkeur hebben voor algemeen christelijke organisaties als CDA, NCRV en CNV. Om de statistische gegevens te completeren:38% van de orthodox-protestanten zijn te vinden in de Hervormde kerk, 29% in de (synodaal) Gereformeerde Kerken en de resterende 33% bevinden zich in de overige gereformeerde kerken en andere denominaties.

Moderniteit

Al deze orthodoxen hebben in hun kerken en groepen in hun eigen leven te maken met wat heet de 'moderniteit'. Stoffels geeft precies aan wat hij daarmee bedoelt: het voorlopige en zich nog steeds wijzigende resultaat van de in onze samenleving aanwezige processen van rationalisering, individualisering, secularisatie om er enkele te noemen. En in 'moderniteit' komt het ethos openbaar dat past bij een moderne samenleving. Orthodox-protestanten hebben het dan meestal over de tijdgeest. Dit ethos is via bekende zaken in onze moderne samenleving aan te wijzen. Een sterk voortuitgangsgeloof valt in onze tijd waar te nemen: het nieuwe is beter dan het oude, geloof in de juistheid en noodzaak van permanente verandering. Ook valt dan het begrip pluraliteit. Dat wil zeggen dat we erkennen en aanvaarden dat er geheel verschillende levensbeschouwingen en opvattingen zijn. Die mogen naast elkaar bestaan en hebben principieel gelijke rechten. Tolerantie en openheid zijn, aldus Stoffels, dè deugden bij uitnemendheid vandaag. Ook de term individualiteit is een scherpe kleur op het palet van onze moderne samenleving. Ieder individu mag zijn die hij of zij is, ongeacht geloof, ras, geslacht, burgerlijke staat of afomst. Het individu is zelfs belangrijker dan de gemeenschap.

Tenslotte, ook seculariteit is een belangrijke trek van de huidige samenleving. Godsdienst hoort bij ons privé-domein. In het publieke domein mag ze geen enkele rol meer spelen. In het maatschappelijk verkeer is levensbeschouwelijke neutraliteit eerste vereiste en hier dienen louter functioneel-rationele verkeersregels gehanteerd en nageleefd te worden. Het is te begrijpen dat juist orthodoxen heel veel problemen hebben met dit moderne ethos, al zijn zij niet de enigen die hun vraagtekens zetten. 'Niettemin is het moderne ethos in de huidige westerse samenleving buitengewoon sterk en wint het vermoedelijk nog steeds aan kracht', aldus dr. Stoffels.

Reactie

Stoffels probeert op een rij te krijgen hoe er door orthodox-protestanten gereageerd wordt op de moderniteit. Niemand kan er immers omheen: we zijn ook als rechtzinnige kerken en gelovigen nu eenmaal in de wereld. Hoe kun je orthodox blijven en tegelijk deelnemen aan de moderne samenleving? Hoe stel je je als orthodoxen op tegen de golven van moderniteit die over jezelf en je gemeenten heenspoelen? Stoffels heeft grondig kennisgenomen van allerlei geschriften verschenen in orthodoxprotestantse kringen. Hem zijn daarbij een aantal houdingen en strategieën opgevallen die verdeeld over de drie al genoemde kernen te herkennen zijn. Bij 'bevindelijk gereformeerden' is de reactie vooral te typeren met 'vrees' die vervolgens leidt tot 'wereldmijding'. Hierbij hoort meestal ook de houding van wat hij noemt 'defensiviteit'. Je stelt je sterk afwerend op en probeert zoveel mogelijk de wereld buiten de deur te houden. Er zit in deze houding en strategie een lijdelijke trek: je kunt de vloed van het moderne leven toch niet meer keren. Je kunt je daarom het beste terugtrekken op eigen erf en daar het erfgoed nog zien veilig te stellen voor jezelf en je kinderen. Een derde houding die Stoffels noemt, is offensiviteit. Zij die deze weg voorstaan, benadrukken sterker de taak die christenen en christelijke organisaties in deze wereld hebben. Je vindt deze instelling meer in de vrijgemaakt-gereformeerde en de evangelisch-reformatorische kernen. Bij deze laatste komt ook de vierde manier van reageren voor: de militante, de sterk strijdbare houding. Tenslotte noemt Stoffels als vijfde en laatste strategie in reactie op de tijdgeest die van 'beperkte openheid'. Je ziet jezelf dan meer als 'lot-en tijdgenoot van de moderne mens'. Je acht de huidige cultuur niet per se slechter dan vroegere culturen.

Stoffels acht genoemde strategieën over het algemeen toch meer voor intern gebruik. Zo proberen orthodox-protestanten op verschillende riianieren te reageren op en stand te houden tegen het wassende water van de tijdgeest. Maar naar de wereld zelf toe zet het weinig echte zoden aan de dijk die aan het doorbreken is. Dat heeft volgens hem toch weer te maken met het feit dat orthodoxen teveel hun eigen taal blijven spreken en te weinig zich zetten midden onder hun tijdgenoten. Ook komen ze soms al te haastig met hun religieuze antwoorden en tegenzetten op de proppen. De tijdpreken die we houden blijven daardoor uiteindelijk voor eigen parochie bestemd. Ze dienen vaak toch om ons eigen gelijk te bevestigen en onze eigen kerk of gemeente overeind te houden. Kortom: de communicatie tussen de moderne wereld en de wereld van de orthodoxen functioneert niet of nauwelijks.

Spiegel

Stoffels houdt ons een leerzame spiegel voor, ook al valt er hier en daar wat af te dingen op de klinische benadering van zijn thema. Je beroepen op geschriften en publieke uitingen van vertegenwoordigers uit de hoek van de orthodoxie kan ongemerkt en onbedoeld selectief gebeuren, waardoor toch het totaalbeeld niet helemaal uit de verf komt. Niemand is immers geheel objectief, ook al moet ik zeggen dat het resultaat van het hier gepubliceerde onderzoek wel als zodanig overkomt. Een sociologische benadering is ook weer wat anders dan een theologische meer geestelijke benadering van binnenuit. De wetmatigheden van de socioloog zijn niet in alle opzichten geschikt om het geestelijk leven en beleven van iemand te doorzien en aan te voelen.

Niettemin, al kijkend in de spiegel van Stoffels valt er nog genoeg te leren voor iemand die zich onder de orthodox-protestanten thuis weet. Opvallend is bijvoorbeeld dat de discussie met de wereld vooral over ethische problemen gaat: abortus, euthanasie, pornografie. Opmerkelijk: op dit terrein kunnen orthodoxen uitstekend samen wérken, al kunnen ze nog steeds niet samen kerken. De geringe impact van de orthodoxen naar de wereld toe, heeft, lijkt me, juist ook met deze schrijnende verdeeldheid te maken. Kiezen voor het isolement als houding tegenover moderniteit komt voort uit besef van eigen onmacht en geestelijke weerloosheid. Angst is hierbij de voornaamste leermeester. Op kansels en achter katheders hebben wij het vaak over 'de moderne mens'. Dat klinkt heel dreigend. Maar ontmoeten we weleens echt deze mens van hart tot haft en nemen we dan werkelijk kennis van zijn opvattingen. Dat de houding van 'beperkte openheid' naar de wereld toe onder bepaalde orthodoxen betrekkelijk geringe instemming vindt, heeft m.i. veel te maken met angst om de confrontatie werkelijk aan te gaan over de inhoudelijke vragen die aan ons gesteld worden. Het schrikbeeld van de synodaal Gereformeerden die de weg van openheid naar de vragen van onze tijd wel zijn opgegaan, is gaan functioneren als het bekende baken op zee. Stoffels hoort blijkbaar zelf tot deze groep christenen. Hij moet toegeven dat de prijs van deze keus niet gering is: vele duizenden zijn uit deze kerken verdwenen. Het tegenargument is dan vaak: wat je daarna overhoudt heeft kwalitatief een hoger geestelijk gehalte dan de grote groep die je eerst had en onder wie zich vele meelopers bevonden. Intussen valt voor wie geen oogkleppen op en oordopjes in heeft, te constateren hoe de wereld ook onder ons hervormd-gereformeerden ingrijpend toeslaat. Hoe wordt er onder ons gereageerd? We hebben het er heel erg moeilijk mee. En het is ook niet eenvoudig evenwichtig te reageren op de ontstane pluriformiteit onder ons. Sommigen zijn geneigd de grenzen op z'n allerengst te trekken. Anderen lijken liever zoveel mogelijk grenzen te willen laten vervallen. Maar daar ligt toch nog wel iets tussen? We dienen oog te hebben voor kern en rand. Wat hoort tot de kern van ons geloof? En wat valt toch min of meer onder de rand te rangschikken? Laten we in de kern duidelijk standvastig zijn en in randzaken tolerant, willen we tenminste overleven als hervormd-gereformeerden. Want de zorg van orthodoxen heeft niet te maken met het zien van leeuwen en beren op de weg. De gevaren zijn zeer reëel. De briesende leeuw zit niet stil, maar gaat rond op zoek naar prooi. Dat zijn wij en onze jongeren. Petrus wijst op de tegenstand die geboden wordt als we vast staan in het geloof. Geen angst of paniek, maar vertrouwen dat onze God ook aan het eind van de twintigste eeuw nog steeds Zijn beloften waarmaakt.

N.a.v. Hijme Stoffels, Als een briesende leeuw - Orthodox-protestanten in de slag met de tijdgeest. Kok-Kampen; 207 blz. prijs ƒ 39, 90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen