Omgaan met moderne literatuur (3)

Literatuur: kunst met het woord

Literatuur is kunst met de taal. Elke kunst heeft haar eigen materiaal. Zoals verf en steen het materiaal zijn waarvan de beeldende kunsten gebruik kunnen maken, zo zijn woorden, het materiaal van literatuur. Het woord 'literatuur' geeft dat al aan: het is afkomstig van het Latijnse woord 'littera' dat letter of schrift betekent. We spreken ook wel van (schone) letteren, bellettrie, literaire kunst of letterkunde, allemaal woorden voor 'kunst met het woord'.

Kenmerken van literatuur

Het is niet eenvoudig om heldere kenmerken van literatuur te formuleren. Dat is bij exacte wetenschappen als wiskunde en natuurkunde anders. Wie met een thermometer naar buiten loopt, kan exact aangeven hoeveel graden het is. Je kunt ook precies aangeven hoe lang of hoe hoog een bepaald gebouw is, als je de meetlat maar goed hanteert. Als het echter om kunst gaat, dus ook literaire kunst, kun je niet met dit soort exactheden werken.

Eén ding is wel duidelijk: literatuur is in de allereerste plaats een kwestie van vormgeving. Niet het onderwerp is doorslaggevend, maar de wijze waarop een bepaalde inhoud vorm heeft gekregen. Er zijn honderden romans en misschien wel duizenden gedichten geschreven over het thema 'liefde', maar vele daarvan rekenen we niet tot de literatuur. De kernvraag is wat een schrijver gedaan heeft met zijn materiaal, de taal.

Om het begrip literatuur enigszins af te bakenen maak ik gebruik van de term artistieke zorgvuldigheid. Wie een zakelijke tekst schrijft of een voorlichtingsbrochure opstelt, moet ook zorgvuldigheid in acht nemen: het gaat om helderheid naar de lezer toe, de mogelijkheid tot misverstaan moet tot elke prijs vermeden worden. We zouden kunnen spreken van zakelijke of communicatieve zorgvuldigheid. Bij literaire kunst daarentegen gaat het niet om de grootst mogelijke helderheid. In een literaire tekst blijft veel impliciet, wordt veel gesuggereerd, maar niet duidelijk uitgesproken. De aspecten als: intensiteit, coherentie en complexiteit.

Intensiteit slaat op de materiaalbehandeling, de hantering van de taal in de ruimste zin: woordkeus, zinsbouw, beeldende kracht, maar ook de totale opbouw of compositie en het inschakelen van typografische middelen. Een schrijver van literatuur doet méér met taal dan een niet-literaire auteur. Door woorden weg te laten — de zgn. 'open plekken' — en door woorden bewust zo te gebruiken dat twee of meer betekenissen tegelijkertijd meespelen, ontstaat een grote betekenisdichtheid die meerdere interpretaties mogelijk maakt. Een schrijver van zakelijke teksten zal dat tot elke prijs vermijden.

Coherentie is samenhang. Een literaire tekst — een roman, een gedicht of een toneelstuk — vertoont een bepaalde structuur, een 'interne organisatie', waarin de diverse onderdelen een betekenisvolle plaats krijgen. Het woord 'tekst' stamt af van het Latijnse werkwoord 'texere' dat 'weven' betekent. 'Alles hangt met alles samen', zeggen we wel eens. Een literaire tekst is een weefsel met vele draden en draadjes. Ook verborgen draden, en de lezer moet er moeite voor doen om deze bloot te leggen.

Met complexiteit wordt bedoeld dat een literaire tekst meerdere lagen bevat, een oppervlakte-en een diepteniveau. De tekst is op meer dan één betekenisniveau te lezen. Het verhaal aan de oppervlakte heeft een diepere betekenis. Meerdere motieven spelen tegelijkertijd een rol, zodat een eenduidige, rechtlijnige interpretatie het werk tekort doet. Tot die complexiteit behoort ook het aspect onvoorspelbaarheid: een literaire roman is niet gebouwd op een simpel schema met een voorspelbare ontwikkehng en afloop, een model dat ook weer gemakkelijk voor een volgende roman is te gebruiken, zoals in populaire reeksen als Candlelight en Bouquetreeks het geval is.

Literatuur en lectuur

Men kan proberen literatuur te omschrijven met behulp van allerlei definities. Deze kunnen veel waars bevatten, maar blijven toch theorie, iets van de studeerkamer. Beter is het om wat hierboven gezegd is, te illustreren met enige voorbeeldteksten. Wat literatuur is, laat zich het beste vaststellen door vergelijking.

We onderscheiden meestal twee grote categorieën: literatuur en lectuur. Onder lectuur verstaan we allerlei teksten die alleen simpele ontspanning bieden, ook wel triviaalliteratuur genoemd (triviaal betekent: onbeduidend, alledaags). Lectuur hoeft helemaal niet moreel slecht of verwerpelijk te zijn — al is er ook veel leesvoer of pulp onder! — , maar is hier bedoeld voor een categorie fictionele teksten die geen literaire waarde of artistiek niveau hebben. We moeten wat de roman betreft niet alleen denken aan pocketseries als de reeds genoemde Bouquetreeks en Candlelight, maar ook aan een brede stroom van streekromans, kasteelromans, doktersromans, wildwestromans, misdaadromans en oorlogsromans, om de voornaamste soorten te noemen. Overigens, niet het genre is bepalend om van lectuur te spreken: Stijn Streuvels heeft streekromans geschreven en George Simenon detectives die we — vanwege de artistieke vormgeving — wel degelijk tot de literatuur rekenen.

Literatuur en lectuur: twee gedichten

Wat voor proza geldt, geldt ook voor poëzie: er is literatuur en lectuur. De verschillen laten zich ook hier gemakkelijk vaststellen door vergelijking. Hieronder laat ik twee gedichten volgen die een christelijke boodschap hebben.

Het eerste gedicht kies ik uit een bundeltje evangelisatiepoëzie.

De weg, de waarheid en het leven

Heer, U hebt gezegd:
'Ik ben het Licht der wereld.'
Maar nu is het zo donker om mij heen,
en Heer, ik ben zo alleen.

Heer, U hebt gezegd:
'Ik ben de Goede Herder.'
Maar soms zie ik de weg niet meer,
leid met Uw staf mij. Heer.

Heer, U hebt gezegd:
'Ik ben het Brood des levens.'
Maar als ik dan toch honger lijd,
toon mij Uw heerlijkheid.

Heer, U hebt gezegd:
'Ik ben het Levend water.'
Wil dan mijn dorstig harte drenken,
moed en verfrissing schenken.

Heer, U die de Weg bent
en de Waarheid en het Leven,
wil van Uw rijkdom mij doordringen, elke dag,
zodat ik weer danken mag.

Johannes 14:6

Dit gedicht is een gebed tot Christus, geïnspireerd op de bijbeltekst: 'Jezus zeide tot hem: Ik ben de weg, en de waarheid, en het leven.' Het is een voorbeeld van pastorale poëzie, gekenmerkt door grote eenvoud en begrijpelijke taal. Gezien de doelstelling en het beoogde publiek is dat terecht: een gedicht met een pastoraal of evangelisatorisch doel moet eenvoudig zijn om de kern van de bijbelse boodschap zonder 'ruis' door te geven. Alleen, dit gedicht behoort tot de lectuur en niet tot de literatuur. Er valt niets verrassends in te ontdekken, noch op inhoudelijk niveau, noch op het niveau van het taalgebruik. Dat is geen verwijt in de richting van de dichter(es), want die had niet de bedoeling literatuur te schrijven. Het is een constatering op artistiek vlak, die een stevige basis krijgt door vergelijking met een gedicht van Guillaume van der Graft, dat ook heenwijst naar Jezus Christus.

Vragenderwijs

Ik vroeg het aan de vogels
de vogels waren niet thuis

ik vroeg het aan de bomen
hooghartige bomen

ik vroeg aan het water
waarom zeggen ze niets
het water gaf geen antwoord

als zelfs het water geen antwoord geeft
hoewel het zoveel tongen heeft
wat is er dan

wat is er dan
er is alleen een visserman

die draagt het water
onder zijn voeten
die draagt een boom
op zijn rug
die draagt op zijn hoofd een vogel.

Ook dit gedicht stelt Jezus Christus centraal en het is net als het vorige geschreven in 'eenvoudige' taal. Moeilijke woorden en zinsconstructies zijn vermeden. En toch is die eenvoud slechts schijn. Wie het oppervlakteniveau verlaat en de diepte ingaat, constateert een complexiteit aan gedachten en verbindingen, een veelheid aan betekenissen. De eenvoud die dit gedicht ogenschijnlijk vertoont, is iets totaal anders dan simpelheid.

De inzet van het gedicht is direct al verrassend. Dat begint meteen met de titel. 'Vragenderwijs' is pluri-interpretabel: het heeft twee betekenissen. Het betekent allereerst: 'al vragend', 'op de wijze van vragen', zoals je vragenderwijs iets aan de orde kunt stellen tijdens een vergadering. Maar tegelijkertijd speelt een tweede betekenis mee: 'al vragend wijs worden'. Een geraffineerd literair spel dus met 'wijs'. Ook de beginregel zet de aandachtige lezer aan het denken: wat wordt met 'het' bedoeld, dat in regel 3 terugkeert? Wat vraagt de 'ik' nu eigenlijk aan de vogels en de bomen? Het gedicht geeft daarop geen concreet antwoord. Een open plek dus. Blijkbaar wordt de inhoud van 'het' bij de lezer bekend verondersteld. Het moet iets zo algemeens zijn dat het iedereen aangaat. Het kan moeilijk anders of 'het' duidt op de kernvraag of de kernvragen van iedereen die over het leven nadenkt: Wat is de diepste zin van mijn leven? Wie of wat kan mijn leven zin geven? Bij wie of wat krijg ik antwoord op mijn belangrijkste levensvragen? En het antwoord dat dit gedicht geeft op al deze vragen luidt: 'er is alleen een visserman'.

Ondanks alle eenvoud — schijnbare eenvoud — blijkt de dichter een ruime woordenschat te hanteren. Viermaal staat in het gedicht dat het antwoord uitblijft, maar steeds anders geformuleerd: 'waren niet thuis', 'hooghartige', 'zeggen... niets' en 'gaf geen antwoord'. Knap is ook het woordspel met 'hooghartige', dat in figuurlijke zin natuurlijk 'trots' betekent maar hier ook letterlijk kan worden opgevat: met een hoog hart, een hoge kruin.

Vogels, bomen en water vertegenwoordigen de gehele schepping, de levende en de levenloze natuur. Wanneer nu de natuur geen antwoord geeft — zelfs het water niet dat zoveel 'tongen' heeft, wat inhoudt dat het veelzeggend en meerduidig is, dat het zoveel (symbolische) betekenissen heeft — , komt de ik tot een uitroep van wanhoop: 'wat is er dan'. Anders geformuleerd: wie of wat blijft er dan nog over om met de kernvraag van mijn leven naar toe te gaan? Die uiting van vertwijfeling is zo fundamenteel dat deze direct wordt herhaald in de vijfde strofe, de kortste van het hele gedicht, en dan volgt daarop meteen het antwoord dat — zeer functioneel! — rijmt op 'dan': 'er is alleen een visserman'.

En daarmee is de kern van het gedicht aangegeven. Die visserman is Jezus Christus. Hij heeft immers tot zijn discipelen gezegd dat Hij hen vissers van mensen zou maken en voor Hem is de vis — Grieks 'ichthus' — het oeroude christelijke symbool. Guillaume van der Graft zegt met dit gedicht: met de kernvraag van mijn leven kan ik niet bij de natuur terecht — die geeft geen antwoord — maar alleen bij Jezus Christus.

Ook de slotstrofe zit vol onverwachte elementen. Allereerst geeft deze strofe, voor wie nog zou twijfelen, overduidelijk aan dat met de 'visserman' Jezus bedoeld is: Hij liep immers over het water. Hij droeg een boom — een houten kruis — op Zijn rug en de Heilige Geest daalde als een duif op Hem neer bij de Jordaan. De eerste verrassing is nu dat de drie elementen uit de beginstrofen — vogels, bomen, water — terugkeren, maar nu in tegengestelde volgorde: water, boom, vogel. In schema gebracht:

vogels (1)
bomen (2)
water (3)

X

water (3)
boom (2)
vogel (1)

Deze schematische weergave maakt zichtbaar wat het effect van deze compositie, een geraffineerde omkering of spiegeling, is: door deze rangschikking omsluiten begin en eind in heel letterlijke zin de kern van het gedicht — in het schema met X aangegeven — , compact vormgegeven in de opvallende strofe van het hele vers (opvallend omdat het de kortste strofe is en omdat het de enige strofe is die rijmt): 'wat is er dan/ er is alleen een visserman'. De tweede verrassing zit in het woord 'draagt'. Toen Jezus over het water liep, droeg het water Hem toch? En dan wordt duidelijk dat ook dit 'draagt' een diepere betekenis heeft: voortbrengen en onderhouden. Christus is God, Hij is één met de Vader, en zo 'draagt' Hij de hele schepping, Hij heeft alles in Zijn hand, de levende en de levenloze natuur. In die zin 'draagt' Hij ook het water.

De 'boodschap' van dit gedicht kunnen we nu scherper formuleren: op de kernvragen van ons leven geeft de natuur, de schepping geen antwoord. Dat antwoord krijgt een mens alleen bij Hem die de gehele schepping 'draagt'.

Deze thematiek heeft de dichter vormgegeven op een niveau dat we literatuur mogen noemen. Woordkeus, herhaling, beelden, strofenbouw, rijm, rangschikking, typografie en compositie, al deze elementen worden ingeschakeld om op kunstzinnige wijze vorm te geven aan een fundamenteel christelijk thema. Een 'oude' waarheid op een 'nieuwe' wijze vormgeven, het clichématige en geijkte taalgebruik vervangen door originele en verrassende zegging: dat is literatuur!

Conclusie

De vraag wat literatuur is, is gemakkelijker te stellen dan te beantwoorden. Niettemin brengt vergelijking van teksten, zowel proza als poëzie, ondubbelzinnig ingrijpende niveauverschillen aan het licht. Het onderwijs heeft de opdracht leerlingen en studenten inzicht te geven in deze verschillen, de rijkdom te laten zien van literaire teksten die door vormgeving en thematiek méér vragen van de lezer dan een simpel romannetje of versje doet.

Die taak heeft ook het christelijk onderwijs.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen