De incestdader

De gevolgen van incest zijn afschuwelijk. Er is inmiddels veel over geschreven. In vrijwel alle artikelen, boeken en onderzoeken over incest is te lezen hoe het kinderleven verwoest wordt. Het 'kind' in het kind sterft langzaam en om te overleven moeten de kinderen zich als volwassenen gaan gedragen. Dat kan alleen als het zich 'splitst'. Er is een leven 's nachts met daden die het daglicht niet kunnen verdragen en er is een leven overdag. De vader 's nachts is een andere vader dan overdag. Het algemeen incestverbod in Leviticus 18 : 6 laat geen enkele twijfel toe. Incest is een grote zonde en er is sprake van meervoudige ontrouw. De incestdader heeft het verbond met de Here, zijn echtgenote en zijn kind geschonden door te zondigen tegen het zevende gebod. En hoe kan het kind het vijfde gebod — eert uw vader en uw moeder — naleven? De status van het huwelijk, het Hebreeuwse woord is beriet, wordt heilig genoemd. Het heeft te maken met de Heilige en het is een afbeelding van Gods trouw. De Heere God geeft waardigheid en eer aan deze status. Dit unieke verbond dankt zijn oorsprong aan Hem, die de mens schiep als man en vrouw, bestemd voor elkaar (Gen. 1 : 27; 2 : 20-25), die hen als gehuwden riep tot vervulling van hun roeping (Mal. 2 : 14-16; Ezech. 16 : 8b). Binnen het huwelijk kunnen kinderen geboren worden. Zij zijn een erfdeel van de Heere (Psalm 127 : 3). De incestdader schendt dus het unieke verbond met zijn Schepper, met de vrouw van zijn verbond, maar gaat bovendien niet met zijn erfdeel om, zoals de Heere dat van hem verlangt. Het verbond rust op het fundament van liefde en vertrouwen. De man, die op deze wijze het verbond schendt, verraadt het vertrouwen.

Wie zijn de mannen die dit verbond schenden? In de literatuur komen we een aantal 'typen' incestdaders tegen. Een in Nederland veel gehanteerde indeling is van de psycholoog R. Bullens.

Typen incestdaders

Daders komen volgens Bullens uit alle lagen van de bevolking en uit alle kerkelijke milieus. Hij onderscheidt respectievelijk de autoritaire, de kinderlijke, de gelegenheids-en de geperverteerde incestdader. Hij stelt dat er één algemeen kenmerk bij de incestdaders is: namelijk het misbruik van macht binnen een seksueel kader.

1. De autoritaire dader: De autoritaire dader heeft binnenshuis veel macht en maakt er gebruik van ten koste van anderen. In het gezin heersen nogal eens uitgesproken meningen over mannelijkheid, vrouwelijkheid en seksualiteit. Er lijkt een vermeend recht op seksualiteit te bestaan bij de mannen binnen deze gezinnen. Toch schijnt de bevrediging van machtsgevoelens belangrijker te zijn dan de bevrediging van seksuele gevoelens. Vanuit deze opvattingen en verhoudingen is het niet verwonderlijk dat soms ook ooms, vrienden en kennissen bij het seksueel misbruik zijn betrokken (multiple incest).

Het is in deze gezinnen dat de daders soms bruut geweld gebruiken om hun dochter(s) tot seksuele handelingen te dwingen. Dit maakt het voor de slachtoffers van autoritaire daders - naast de bedreigingen die er al zijn - nog moeilijker met hun verhaal te komen. De autoritaire dader is in het algemeen zeer gevoelig voor mensen met werkelijk gezag. De moeder in deze gezinnen is veelal een afhankelijk type, die — als ze al iets van de incest weet — nauwelijks in staat zal zijn iets te ondernemen. Veelal vindt de incest plaats achter de fagade van een net en voorkomend gezin.

2. De kinderlijke dader: In tegenstelling tot de autoritaire dader stelt de kinderlijke dader zich meer passief en afhankelijk op. Hij gedraagt zich als 'kind onder de kinderen'. Hij beschouwt het slachtoffer als plaatsvervangende partner, waarbij het kind zowel voorziet in seksuele als in emotionele behoeften. De toegepaste dwang is hier subtiel door een beroep te doen op de loyaliteit van het slachtoffer. Onmacht wordt hier op subtiele wijze omgezet in macht. Naast hem zien we niet zelden een dominante vrouw. Van deze dikwijls emotioneel sterke vrouwen wordt (onbewust) verwacht dat zij aan de kinderlijke behoeften van de mannen tegemoetkomen en hen steunen. De seksuele relatie tussen de partners blijkt dikwijls onbevredigend. Bij de dader heerst angst voor volwassen vormen van intimiteit en angst om niet te voldoen als man. De dader beschouwt het kind als plaatsvervangende partner voor wat betreft de seksuele en emotionele behoeften (parentificatie).

De slachtoffers worden ingepakt met mooie woorden, extra verwachtingen en aandacht en krijgen daardoor het gevoel dat er ook iets van hen wordt verwacht. De kinderlijke incestdader doet zo een beroep op de loyaliteit van het kind. Zijn afhankelijkheid en (gespeelde) onmacht gebruikt hij als machtsmiddel. Het lijkt een gelijkwaardige relatie, maar is dat niet. In tegenstelling tot de autoritaire dader kan er sprake zijn van een affectieve relatie tussen vader en dochter. De dader kan aangeven dat het slachtoffer genoten heeft van zijn avances, maar hij brengt dan een gelijkwaardigheid aan, die er nooit kan zijn tussen een volwassene, en een kind.

3. De gelegenheidsdader: Deze daders hebben zichzelf, veelal onder invloed van alcohol of na het lezen van pomoboekjes, niet meer onder controle en kunnen tot incestueus gedrag komen. Zij worden gekenmerkt door een slechte driftbeheersing. Indien zich een gelegenheid tot het plegen van incest voordoet, is de kans dat ze dit moment daadwerkelijk uitbuiten aanwezig. Meestal is er sprake van een incidentele gebeurtenis. Ook hier geldt dat het bevredigen van machtsgevoelens vaak belangrijker is dan het bevredigen van seksuele behoeften. Over de schadelijke gevolgen voor de slachtoffers (veelal tussen de vier en tien jaar oud) valt niets algemeens te zeggen. Ook al betreft het een incidentele gebeurtenis, de omvang en ernst kunnen heel schadelijk zijn. Er zijn gelegenheidsdaders, die aangeven dat het (ook) hier vooral om de macht ging en in tweede instantie om de seksuele bevrediging. Een gedetineerde vertelde:

U weet, dominee, ik knuffel graag... Ja, dat is 'n beetje uit de hand gelopen. Ik heb maar een paar keer 'iets' met haar gehad... 't Doet er niet toe wat, wel... ?

4. De geperverteerde dader: Deze daders komen wij in de penitentiaire inrichtingen regelmatig tegen. Zij plegen incest vanuit een psychopathologische achtergrond. Vaak is er sprake van een duidelijk aanwijsbare persoonlijkheidsstoornis. Zij gebruiken nogal eens seksueel geweld vanuit hun pathologie, waarbij het misbruik vaak met mishandeling van het kind gepaard gaat.

Afweermechanismen

Incestdaders zijn in het eerste gesprek vaak gespannen, huilerig en de wanhoop nabij. Gelijk een betrapte fraudeur zien zij plotseling hun sociale bestaan ondermijnd. Naar welke kant ze zich ook wenden, overal: in het gezin, de familie-en vriendenkring, op het werk en in de kerkelijke gemeente, dreigt gezichtsverlies, verachting en uitstoting. Geslagen, doch niet verslagen, probeert de incestdader de ander, de predikant bijvoorbeeld, van meet af aan in te zetten voor zijn bedreigde belangen. Daartoe leggen ze verontschuldigende verklaringen voor de incest af en dingen af op de ernst van het gebeurde. De incestdader maakt gebruik van afweermechanismen. Deze afweermechanismen zijn bepaalde essentiële Ik-functies, waar de persoon zelf zich niet van bewust is. Zij zijn even belangrijk voor het psychische overleven als de iimmuniteitsafweer van het lichaam voor het fysieke overleven. Men kan ze dus beschouwen als volkomen normale en noodzakelijke verschijnselen, die als taak hebben bij conflicten binnen het individu en conflicten tussen het individu en zijn omgeving de angst te doseren, om op die manier de persoonlijkheid in evenwicht te houden. Het is van belang dat de afweermechanismen worden onderkend.

a. Rationaliseren: Het proces van rationaliseren komt veelvuldig voor bij incestdaders. De rationalisatie vervangt als het ware de werkelijke reden van het gedrag omdat deze te confronterend of te pijnlijk is om tegenover zichzelf of tegenover anderen te erkennen. Het rationaliseren heeft als functie het verklaren, goed praten, verontschuldigen, rechtvaardigen en bagatelliseren van het verwerpelijke gedrag. De vader kan zijn kind (be)dreigen met geweld of chantage: 'Als je iets zegt breek ik allebei je benen.'; 'Als je iets zegt, kom ik in de gevangenis.'; 'Jij bent pappa's liefste meisje.'.

b. Beschuldigen: Het komt nogal eens voor dat de incestdader zijn slachtoffer beschuldigt, alsof zij de aanleiding geweest zou zijn voor de incest. Veel incestdaders voelen zich hun hele leven emotioneel tekort gedaan. Doorgaans zoeken ze de schuld bij een vrouw: hun moeder, vrouw of dochter. Bij nadere beschouwing blijkt echter, dat dit gevoel veelal voortvloeit uit het feit dat ze in hun jeugd de steun hebben gemist van een vader(figuur), met wie zij zich hadden kunnen identificeren. Ze hebben hierdoor onvoldoende eigenwaarde kunnen ontwikkelen. Op de lagere school werden ze door andere kinderen geplaagd, waardoor ze zich eenzaam zijn gaan voelen en zich steeds meer hebben teruggetrokken in hun eigen geïdealiseerde fantasiewereld.

Een vader vertelde: Ze is nu vijftien en ze tippelt al. M'n eigen dochter prostituee. En u wilt suggereren dat ik daar iets mee te maken heb? Neen, dominee...

c. Ontkennen: De incestdader kan op verschillende manieren ontkennen dat hij voor het gebeurde verantwoordelijk is, zelfs al bekent hij dat er incest is gepleegd. Vanuit zijn standpunt gezien is die houding heel begrijpelijk. De incestdader heeft immers veel te verliezen als hij doet wat zijn omgeving, met inbegrip van de therapeut, zo graag wil: de volle verantwoordelijkheid voor de incest op zich nemen. Bovendien ligt hij daarvoor meestal ook teveel met zijn eigen verwarde gevoelens in de knoop.

Een vader vertelde:

Het vervelende is dat ik mij er niets van kan herinneren. Mijn dochter beweert wel van alles en nog wat en het RIAGG gelooft haar natuurlijk, maar of het allemaal gebeurd is...?

d. Godsdienstige motieven: Godsdienstige afweermechanismen worden vrijwel niet in de literatuur vermeld. De incestdader kan zich beroepen op Gods vergeving en 'vlucht' daardoor uit ieder (pastoraal) gesprek. Hij hanteert rigide morele - of religieuze waarden en normen. Maar zijn eigen onverantwoorde daden staan haaks op deze principes.

Een gedetineerde vertelde: Ik ben weer zo gelukkig, dominee... De Hemelse Rechter heeft mij vergeven. Wat kan de aardse rechter dan nog doen...?

Persoonlijkheidslienmerken

De incestdader is: de vader, broer, pleegvader, opa, oom of andere tot het gezin of de familie behorende persoon. In de regel wordt het functioneren van het gezin in sterke mate bepaald door zijn gedrag. Als dan zijn 'geheim' openbaar wordt, als een ander zegt 'Gij zijt die man! (2 Sam. 12 : 7), dat kan een kreet van zijn slachtoffer, een rechercheur of een predikant zijn, dan zou hij zich schuldig moeten voelen. Zijn geweten zou hem moeten aanklagen, hem onrustig moeten maken, maar tal van af­ weermechanismen worden gebruikt om het gewicht van Nathans woorden te ontkrachten. Zo wordt zijn kind vaak voor een tweede maal verkracht. Wij kunnen de volgende algemene karakteristieken van de incestdader noemen:

1. Aan incestdaders is 'niets' te zien. Er zijn geen uiterlijke kenmerken. Veelal is hij patriarchaal, conventioneel en verschuilt zich achter een fagade van sociale en kerkelijke contacten, waardoor het een gerespecteerd mens lijkt. Maar achter het masker van 'aangepastheid' kunnen ontremmingen van perverse, ongecontroleerde driften schuilgaan. De vader is overbetrokken bij het gezin, zodat hij het leven van de andere gezinsleden tot in de puntjes bepaalt en beperkt.

2. De incest binnen een gezin onderscheidt zich van ieder ander seksueel geweld, omdat het binnen een klimaat van vertrouwen en door bekenden van het kind of de familie gebeurt.

3. De incestdader en/of de andere daders binnen het gezin maken gebruik van hun macht en positie, sluiten coalities, hebben bondgenootschappen en onderhouden een paradoxale en pathologische communicatie met elkaar

Tenslotte: Na de artikelen over het incestgezin en de incestdader zullen we in het volgende artikel nader ingaan op het pastorale contact met incestslachtoffer en incestdader.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen