Uit de pers

New Age: onbetaalde rekening kerk?

Al maandenlang staat in de VN-top-10 fictie het New Age-achtige boek vermeld van James Redfield 'De Celestijnse belofte' en in dezelfde top-10 reeks, maar dan van de non-fictie afdeling 'Het Celestijnse werkboek' van dezelfde auteur. Kennelijk raken de ideeën van Redfield veler hart. Het boek speelt heel sterk in op de zoektocht die kennelijk nogal wat mensen ondernemen naar samenhang in het vaak zo ingewikkelde bestaan. Ik kom hierop naar aanleiding van een gesprek dat in Hervormd Nederland van 17 februari 1996 te lezen staat met drs. Dick Tieleman, universitair docent praktische theologie aan de Theologische Universiteit in Kampen (Oudestraat). Achtergrond en aanleiding voor dit gesprek is het boek dat Tieleman onlangs publiceerde onder de titel 'Geloofscrisis als gezichtsbedrog'. Anders dan gebruikelijk beoordeelt Tieleman de secularisatie niet negatief. Hij ziet veeleer in deze ontwikkeling voor de kerken een uitdaging liggen om te zoeken naar een eigentijds verstaan van het geloof. We moeten, vindt hij, de dialoog durven aangaan met de moderne gnostiek zoals die zich in bijvoorbeeld New Age aandient. De kerk verliest haar mensen o.a. aan New Age, omdat ze veel te problematisch doet over wat óók weer veel te somber 'geloofscrisis' wordt genoemd.

'Hoe komt het nou dat de kerk minder die ruimte is waar mensen intensief bezig kunnen zijn met hun levens-en geloofsvragen? Als mensen de kerk verlaten, zeggen ze: "dit sluit niet aan bij de vragen die zich in mijn leven aandienen". Ik denk dat de kerk het eindresultaat te snel opdringt. Je moet van tevoren instemmen met de waarheid die er ligt, is het klimaat in de kerk. Het ongelukkige is dat in de christelijke kerk de antwoorden struikelblokken zijn geworden om het echte zoeken serieus te nemen. New Age neemt mensen in hun subjectiviteit serieus en loopt ze niet met antwoorden voor de voeten waardoor ze hun persoonlijke vragen niet meer kunnen stellen.

Tieleman schreef een boek Geloofscrisis als gezichtsbedrog dat opvalt door zijn radicaliteit. Tieleman draait dingen om: het is niet zo dat de mensen de kerk verlaten, neen, de kerk verlaat de mensen. Geloofsvragen zijn inherent aan het menszijn, maar het antwoord dat het traditionele christendom biedt, sluit niet meer aan bij de geloofsvraag van de mens hier en nu. "De kerk sluit die veranderde geloofsvragen af, " zegt Tieleman zelfs, "pastoraat moet gericht zijn op het open houden van de gaten in het leven.

De kerk is ook veel te veel bezig met het verzorgen van haar leden. Ik zou willen dat de kerk een open ruimte wordt voor het hele dorp."

Dus stoppen met de zondagse eredienst? "Nee, dat moet je niet afpakken. Het centrum van de kerk is nu de kerkdienst en de gemeenschap van mensen: wij bij elkaar. Maar bij die hartslag van de kerk heb ik wel vragen. Alles wordt geïnvesteerd in het bewaken van die gemeenschap. Maar die gemeenschap sluit anderen buiten. De dienst van de kerk moet méér omvatten dan de kerkdienst. De kerk moet de zaak open gooien en bij het leven experimenteren."

Moet de kerk Celestijnse workshops organiseren?

Tieleman grinnikt. "New Age is de onbetaalde rekening van het falen van de kerk. Die interesse voor Celestijnse workshops moet de kerk toch te denken geven! Dat boek inspireert mensen om hun weg met elkaar te bespreken! Ik zou willen dat al die duizenden mensen in de ruimte van de kerk met De Celestijnse Belofte bezig zouden kunnen zijn."

Die andere new age-bestseller Dialoog met de natuur van prinses Irene heeft Tieleman niet gelezen. Ik vertel hem dat Irenes boek naar mijn idee ook overmatig negatief is gerecenseerd. Het eerste deel waarin de prinses haar wanhoop en crisis beschrijft, vond ik aangrijpend en oorspronkelijk geformuleerd: haar eenzame geworstel met de vraag of er leven mogelijk is los van de onontkoombare verwachtingen, geschapen door de plek waar je wieg stond en de ouders die je in die wieg legden. In het tweede deel komt het praten met bomen en vissen ook wel doorvoeld over, maar het boeit niet meer, omdat de dialoog met de natuur een veel te mooi afgeronde oplossing is. De eenzaamheid die afstraalt van het in de natuur teruggevonden geluk komt verstikkend over en de manier waarop Irene zich afwendt van de ellende van de mensen en de wereld, doet de lezer schrikken.

Tieleman ziet in mijn beschrijving van Irenes boek een parallel met wat mensen in de kerk irriteert. De kerk biedt nu alleen wat het tweede deel van Dialoog met de natuur geeft: de oplossing, een sluitende waarheid. Het eerste deel van het boek, de vragen en de zoektocht, slaat de kerk dicht, terwijl daar juist de kans ligt om mensen te raken.'

Ten dele kan ik meevoelen met wat Tieleman bedoelt. Wil je wat hier de 'oplossing' wordt genoemd aan mensen kwijt raken, dan zul Je je moeten afvragen waar mensen zich bevinden met hun gevoelens en gedachten. Je moet je mensen kennen en de wereld waarin ze leven en de ideeën die er opgang maken. De bekend geraakte regel 'Werp het Woord er maar in en God doet ermee wat Hij wil', blijft dan in principe wel staan. Maar dat wil nog niet zeggen dat het ons als kerk niet zou behoeven te interesseren binnen welke context onze mensen leven. Je kunt een preek uit de 19e eeuw niet zomaar voorlezen aan een gemeente die bijna in de 21e eeuw is terecht gekomen. Aan de andere kant komt naar aanleiding van Tielemans stellingname de vraag naar boven: staat dan ook niet meer van tevoren vast wat de inhoud van de 'oplossing' is? Predik het Evangelie blijft toch onze opdracht? En die boodschap heeft altijd toch het 'vreemde' in zich dat ze van elders komt en niet uit de menselijke geest opkomt.

Er blijft toch altijd de noodzaak dat er een brug wordt geslagen van het Evangelie naar de mens?

Drs. Tieleman heeft ook zijn bezwaren tegen de benadering van New Age.

'Toch heb ik de indruk dat de bijbel een diepzinniger boek is dan "De Celestijnse Belofte ". "In de bijbel krijgt het kwaad op een wezenlijke manier een plaats. In de optimistische sfeer van de new age wordt het kwaad genegeerd, gerelativeerd of geharmoniseerd. Dat hoort bij de gnosis, de theorie die zegt dat de mens alleen maar een beetje verblind is en slechts zijn geheime kennis een beetje moet-bijwerken, zodat hij weer wordt wie hij was, namelijk God zelf.'

Gelooft u dat? "Ja... nee. Dat vind ik een iets te gemakkelijk verhaal."

Spreekt het u niet aan? "Jawel, het spreekt me ook wel weer aan. Maar dat moet ik uitleggen. Waarom komt die gnosis nu op? Gnosis komt op in tijden waarin mensen het zicht op de toekomst en de moed verliezen. Gnosis is een bemoedigend verhaal. Mensen beleven in new age nieuwe positieve ruimte waar eerst angst en benauwdheid was." (...)

Je eigen grenzen bewaken en bij jezelf blijven zijn de hoogste waarden binnen de new age. Kan het christendom op dat punt geen verdieping en verbreding verschaffen?

"Je eigen klus klaren en dan hard weglopen. Tja, je kunt new age egoïsme en hedonisme verwijten, maar waar komt die trend vandaan? Het is vaak een pogen om zelf het hoofd boven water te houden. Het kan ook een reactie zijn op overtrokken christelijk moralisme. Ik kom veel kerkverlaters tegen die zo gestempeld zijn door het verhaal van verantwoordelijkheid dat ze zich verliezen in activisme, en dan in new age een wezenlijke behoefte ontdekken van er zelf te mogen zijn. In new age zit een fundamentele bevestiging van 'ik mag er zijn in dit leven, onvoorwaardelijk'."

"Dorothee Sölle schreef in de jaren zeventig, na al het politieke activisme, het ontroerende boekje De Heenreis, over Elia, depressief in de woestijn, die moest bijtanken op de berg Horeb. Sölle pleitte voor meditatie en mystiek. Ze kreeg kritiek, dat ze in haar eentje zichzelf ging zitten verlossen. Maar wat ze beweerde was dat de mens regelmatig in zijn eentje de berg op moet om zichzelf te hervinden, en dan weer terug te kunnen in de wereld. De heenreis en de terugreis heb je beide nodig.'"

Tieleman geeft tenslotte aan waarom soms kerkverlaters zich door de ideeën van New Age voelen aangesproken. Tegenover een vaak overtrokken moralisme in de kerken (denk er om: je bent verantwoordelijk voor dit en je moet denken aan dat en een christen moet zus en een gelovige mag dat niet!) komt New Age veel meer tegemoet aan het verlangen bij mensen om er ook zelf te mogen zijn zoals je bent. In het Nederlands Dagblad van 17 februari 1996 reageert de journalist drs. Aad Kamsteeg op het gesprek met Tieleman in Hervormd Nederland. Met name op de stelling dat New Age de onbetaalde rekening zou zijn aan de kerk.

'Terug nog even naar die vele waanvoorstellingen over christelijk geloof. Herkennen we dat? Al die kerkverlaters..., waarom konden zij niet worden vastgehouden? Zeker, misschien wordt hun vertrek veroorzaakt door ongeloof, verharding in zonden, grove dwalingen. Wat dat laatste betreft valt inderdaad geen brug te slaan tussen het evangelie en New Age. Want terwijl wij van harte geloven dat de Heere Jezus de Weg, de Waarheid en het Leven is (Joh. 14 : 6), ontkent New Age de uniciteit ("alleen door Mij is er toegang tot de Vader") van Christus.

Laat daarover geen misverstand bestaan: Wie vanuit de kerk de overstap maakt naar New Age, begeeft zich in een denkklimaat dat ver verwijderd is van wat christelijk geloof echt is. Wij geloven dat God, de Heilige Geest, in ons woont. Dat is wat! Maar bij New Age is iedere mens zelf een god geworden. Wij geloven dat God zich bekendmaakt in de Bijbel. Maar bij New Age is God niet te omschrijven; er zijn eindeloze variaties mogelijk. Wij geloven dat ervaring en emotie volgen op gelóóf. Maar bij New Age is het andersom: watje voelt en ervaart, is God.

Maar tegelijk: Wie sprak nooit met een kerkverlater die bij allerlei waanvoorstellingen leeft? Wie heeft nooit moeten tegenwerpen: "Ja maar, zo is God ook niet, zo is de christelijke kerk allerminst bedoeld, zo is christelijk geloof tot een karikatuur gemaakt." Misschien heeft een kerkverlater zijn (vrijzinnige) kerk wel ervaren als een gemeenschap die niet zoveel méér te vertellen heeft dan een gezelligheidsvereniging of actiegroep. Misschien heeft een ander zijn (orthodoxe) kerk wel ervaren als een gesloten systeem, waarin diepe vreugde ontbreekt, en waarin geen plaats is voor gevoel, noch voor vragen en twijfels.

Wat intens triest, als inderdaad New Age zo — voor een deel — de onbetaalde rekening van de kerk wordt. "Geen aansluiting bij de geloofsvragen van de moderne mens"? Ja, misschien in een kerk waar preken, boeken, bijbelstudies en discussies de diepste vragen, verlangens, emoties in de gemeente nauwelijks meer raken. "Geen ruimte voor eigen individualiteit"? Ja, misschien in een kerk waar men vergeten is dat "in Christus" God onvoorwaardelijk van Zijn kinderen houdt, precies zoals u en ik zijn. "Geen ruimte voor spiritualiteit"? Ja, misschien in een kerk waar men alleen nog maar gelooft wat tastbaar is, of ook waar geloof eenzijdig een zaak van het verstand en nauwelijks meer van het hart is. Maar zeg nu zelf: is dat christelijk geloof?

Ons geluk

Wat intens triest..., schreven we. Ja natuurlijk, want waarom zou iemand zijn heil bij New Age moeten zoeken, als God er is? Mogen wij in verband met de verleiding van New Age eens proberen een lofrede af te steken op het christelijk geloof? Want wat een God hebben wij! Hij Zelf heeft Zijn eigen eer verbonden met ons geluk. Bedenk eens: wanneer wordt God het meest verheerlijkt? Antwoord: wanneer Zijn kinderen van Hem houden, niet anders willen dan met Hem te wandelen, daarin hun hoogste vreugde vinden. Of ook: Mijn zoon, geef Mij je hart." Geloof verschrompelt niet omdat wij te veel naar geluk verlangen. Het verdort omdat wij hier te weinig van God verwachten: Verlustig u in de Heere, dan zal Hij u geven de wensen van uw hart" (Ps. 37 : 4).

Christelijk geloof ontkent geen moment dat ik, moderne mens, soms worstel met intellectuele vragen, hunker naar warmte, met mijn gevoelens vaak geen raad weet, misschien lijd aan onverwerkte pijn, een diepe heimwee heb naar het paradijs. Het probleem van de moderne mens is dat hij het paradijs denkt te kunnen vinden hetzij in keurig-nette zaken als een fijn gezin, mooie woning en plezierige hobby's, hetzij in drugs als vrije seks, heroïne of een overmaat aan drank. Het probleem is dat de moderne mens niet beseft dat zijn diepste verlangens alleen vervuld kunnen worden door God. Maar wie weet..., misschien zijn wij, kerkleden, tegenover kerkverlaters er wel in tekort geschoten dat voldoende te laten merken.'

Het is goed dat Kamsteeg eindigt met de schuldvraag bij onszelf te leggen. Intussen lijkt me zijn benadering verkieslijker boven die van Tieleman. Want hoezeer wij hier 'beneden' leven met vragen, het werkelijke antwoord komt toch van 'Boven'.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen