Nu de middelgrote stad? (1)

Na de grote steden zijn nu de middelgrote steden aan de beurt, zeggen de godsdienstsociologen over de kerkverlating. Na Amsterdam dus... Delft? Het woord dat mij van Amsterdam naar Delft bracht was: 'Houdt wat gij hebt, opdat niemand uw kroon neme'. Het woord van Christus tot Filadelfia (Openbaring 3).

Eerst verweet Hij de gemeente in het grote Efese, hoofdstad van Asia, gelegen aan de kust, centrum van oude cultuur, standplaats van Paulus zelf, 'dat gij uw eerste liefde hebt verlaten'. 'Bekeer u', klonk het daarom. 'En zo niet... dan zal Ik uw kandelaar van zijn plaats weren.' En dat is gebeurd ook. Maar anders dan in Efese had Christus voor Filadelfia niets dan lof: 'gij hebt Mijn Naam niet verloochend'. En toch: dit appèl. 'Houdt vast wat gij hebt...' Hier zal toch ook de kandelaar niet weggenomen worden? ! (Kort hierna bezochten wij de zeven gemeenten, dus ook Filadelfia. De stad heet nu... Ala-cir, de stad van Allah... De kerk is al lang een ruïne).

Zo kijk je in het begin met Amsterdamse ogen naar Delft: verrast (nog zo veel!) en bezorgd (A'dam heeft ook volle kerken gehad). De monumentale kerken zijn hier nog in gebruik...

A. Grote stad: aan het front

Op het eerste gezicht is de hoofdstad Amsterdam uniek. Om zijn cultuur: beroemde kerken en synagogen, twee universiteiten, concertgebouw. Rijksmuseum, Stopera; tweede havenstad, vliegveld Schiphol. Ook om de keerzijde: rosse buurt, drugsscene, criminaliteit, gevangenissen, verloedering van de Bijlmer, nieuwe armoede (helft krijgt uitkering, kwart zit op minimum), nieuwe Nederlanders:115 nationaliteiten, een kwart van scholen is moslim, enz. enz. Kortom: wereldstad.

De kerk een ruïne...

Ook de kerk in Amsterdam is op het eerste gezicht uniek. Zij was eens uniek als de grootste gereformeerde gemeente ter wereld. Rond de twee overgenomen middeleeuwse kerken werd een krans van vier reformatorische kerken gebouwd. In de vorige eeuw zag het op straat nog zwart van de mensen. Aan de vooravond van de Doleantie was de Ned. herv. gemeente weer in meerderheid orthodox. Na de Doleantie was het een ethische stad: de Vrijer enz. De vrijzinnigheid is pas na de oorlog in de kerk opgenomen. Nu is de kerk weer 'uniek' in het negatieve: de grote afval sloeg toe. Slechts 3% gaat nog naar enigerlei kerk, 1% zal nog meelevend hervormd zijn. Je kunt dramatische verhalen horen: een oudere dame beleefde drie kerksluitingen in één mensenleven, bijna vier. Kerken worden moskeeën. Van beroemde predikers (A. H. den Hartog) is bijna geen spoor meer over. De Oosterkerk van Hoedemaker ging dicht, de Zuiderkerk waar Kohlbrugge ooit preekte eveneens. Ook afgescheiden kerken ontkwamen niet aan dit lot. Beide kerken van professor Wisse zijn gesloten: de één is sporthuis, de ander kantoor. Van de Chr. Geref. Kerk in de Jordaan heb ik de laatste dienst meegemaakt, de kanselbijbel werd gesloten... De Ger. Gemeente in de Jordaan is bijna weg. Elk jaar verliest de Hervormde gemeente een wijkgemeente op papier. Er zijn meer prostituees dan hervormde kerkgangers. In de grote stad is de nood het grootst en de kerk juist het kleinst. Op mijn eerste ambtsdragersvergadering (toch nog een kerk vol!) werd een bezuinigingsplan gelanceerd (20 kerken moesten dicht! en dat in het kader van SoW). De president-kerkvoogd zie toen over de monumentale Noorder: 'sluiten die tent'. Maar over oorzaken van de neergang werd niet gesproken. De vermagerde patiënt kreeg een nauwsluitender pak aangemeten, zei ik, maar aan welke ziekte hij leed, werd niet gevraagd... Of het ook met de prediking te maken had? Dat durfde je niet te vragen. Daar bleek een soort taboe op te liggen. En het is ook ingewikkeld: wij zijn geneigd de midden-orthodoxie of speciaal de maatschappij-kritische dominees van de zestiger jaren de schuld te geven. Maar de vrijzinnige dr. W. H. Vermooten gaf (in zijn boek Amsterdam in de crisis, 1960-1970) juist de orthodoxie de schuld... Hij schreef: 'Door deze fundamentalistische prediking verlaten steeds meer gelovigen de kerk'. En de volste kerk in Amsterdam is ook niet een orthodoxe maar... een midden-orthodoxe kerk: in de Westerkerk bepleitte ds. Nico ter Linden juist een 'tweede naïviteit' voor hen die op de orthodoxie zijn afgeknapt... Intussen is voor de meeste anderen de teruggang ook zeer pijnlijk. Twee toegewijde collega's (synodepraeses Roos, evangelisch-hervormd predikant Van Essen) zien na evenveel jaren arbeid hun kerkgebouw afgebroken bij hun vertrek. Het taboe werd doorbroken toen ds. Spijkerboer bij zijn afscheid lanceerde: het woord wedergeboorte komt de laatste decennia niet meer voor in het midden van de N.-H. kerk en in de Geref. Kerken...

Lege preken, lege kerken... Maar ook op de eilandjes van de orthodoxie zag je teruggang en vlucht uit de stad. Dus een ruïne..

...met de mooiste bloemen

Maar op ruines bloeien toch de mooiste bloemen, zei H. Jonker. Niets is hier vanzelfsprekend meer: als er doop-, belijdenis-en trouwdiensten zijn, zijn dat echte feesten. Begrafenissen van koningskinderen zijn onvergetelijk. Elk jaar was er ook wel volwassendoop, er is de werfkracht: van de boodschap en van de gemeenschap. De Schrift springt meer in zijn perspectief: de rest in Israël, Paulus als stadszendeling: in Athene (intellectueel centrum), in Corinthe (handelscentrum), en in Efese (reli­gieus centrum) enz. Het waren kleine gemeenten in grote steden. In het pastoraat telt de enkeling (de eenlingen, de studenten van buiten). Na crisis kwam herstel en lichte groei. Onze kerk is toch gered en gerestaureerd. Er is ook de evangelische inzet in de binnenstad, er kwamen lijnen naar de christelijke instellingen, er kwamen verslaafden van het Heil in de kerk, er kwam reformatorische samenwerking (kuria).

Men noemde bij het bezuinigingsplan een GB-plek eerst niet geschikt voor de city.

Goede vraag. Je kunt je opsluiten in eigen groep, je kunt je verstrikken in de struggle for life, in de strijd om het voortbestaan. Maar dat geldt de hele kerk, bv. ook de hoogliturgische Oude Kerk in de rosse buurt; de predikant daar wist niet dat er dank zij het Scharlaken Koord prostituees 'uit het leven' kwamen. Oecumenicals en Evangelicals kennen elkaar immers niet; daar was een kloof tussen. In het ministerie van predikanten wilde niemand naar een persconferentie van een bekende opwekkingsprediker. De collega uit de rosse buurt 'walgde' ervan. Het kerkblad schreef over hem: 'weet goed dat je boodschap niet meer gehoord wordt, als je homoseksualiteit wèl en Reagans Star War geen zonde noemt'. Maar andersom was de Amerikaanse Floyd Maclung ook nooit bij de bekende Ter Linden in de Westerkerk geweest. Alleen een herv. geref. predikant kende beiden en attendeerde hen minstens ter informatie op elkaar... Hij kwam als enige in de drie circuits: oecumenisch, evangelisch en reformatorisch. Bij 40 jaar Bevrijding in Nieuwe Kerk, georganiseerd door de Raad van Kerkeii kon je bewerken dat ook een prof. Van Hulst werd gevraagd als spreker, en dat er ook een evangelische stand bij kwam.

1. Het oecumenisch circuit. Vooral de Amsterdamse school was een uitdaging, present in het ministerie, aan de UVA en in het juist opgerichte theologencafé: deze school staat dichter bij het Woord dan de historisch-kritische school, hielp collega's weer preken, is beter thuis in het Hebreeuws dan wij. Leerzaam! Maar de historische kritiek blijft in deze school wel overeind. En het Woord lijkt woord geworden in plaats van vlees (zei Berkhof ervan). Wat dunkt de Amsterdamse school van de Christus? Daar waren verder de UVA-dissertaties van collega's: over een marxistisch lezen van Barth (Reeling-Brouwer), en over de Duitse kerk, die in 1933 niet naar Barth luisterde (W. Veen).

In de schaduw van Barth dus nog. Bij de bespreking werd ook de hervormd-gereformeerde collega ingeschakeld. Barth boeide mij ook, historisch dan: zijn biografie vormt de rode draad door mijn eigen boek Kerk-en Wereldgeschiedenis van de 20e eeuw, dat toen ook verscheen. Maar intussen leefden we al weer in de post-Barthiaanse tijd: op het theologencafé vertelde Kuitert, ooit Barthiaan, dat hij juist in Amsterdam bij de jongeren niets meer met Barth kon: in deze stad ging hij om. En Ter Schegget, de neomarxist, vertelde na de Wende hier hoe diep teleurgesteld hij was in het communisme... Twee andere collega's promoveerden - echt Amsterdamse school - op het Oude Testament: Saul-David als de valse en ware Messias, en de Verloren broeder (Israël) bij de profeten. Maar zonder toepassing. Zij promoveerden wel aan een voortdurend bedreigde theologische faculteit. Deze collega's stonden zelf in de kerk ook nog maar voor kleine restgemeenten (zij hadden dus tijd om te promoveren!). Maar wat is nu het antwoord op die secularisatie, met name in de grote stad? Toch weer aanknopen bij de religie? bij de resten ervan? De meeste collega's konden het niet: in het ministerie bleek, hoeveel moeite men had om met Kerst te preken. Maar Nico ter Linden in de Westerkerk had het gevonden: anders dan Barth sloot hij aan bij de resten van de religie, bv. op Kerstfeest, maar evenzeer rond rouw en trouw: narratieve theologie, een tweede naïviteit voor hen die afgeknapt waren op de orhtodoxie. Het 'Model'? Ter Linden werd ervoor gevraagd in Amerika: dat ze voorbereid waren als ook daar de secularisatie kwam. Een ander 'model' was de Nassaukerk (19e eeuwse gordel): daar kwam - ook na bijna-sluiting - het 'zoodje ongeregeld; van Paula Irik: sociaal en psychisch zwakke 'leipen'. Je ervoer een totale vervreemding, maar leerpunt was wel: wat doe je zelf in de buurt? Hoe overbrug je de (sociale) kloof? Een open maaltijd voor alleenstaanden bijvoorbeeld. Was reformatorische inbreng mogelijk bij de Oecumenicals? Bij Kerk in Mokum was participatie mogelijk in een forum. Toen het modaliteitengesprek van de grond (en op het grondvlak) kwam was inbreng ook mogelijk: als één van de vijf verschillende preken over Jezus' vraag uit Mattheüs 16: wie zeggen de mensen dat ik ben, wie zegt gij dat ik ben? Maar bij homoseksualiteit was er alleen een kloof: onder collega's - waren meerdere ook praktiserende homo's, bij het homo-huwelijk was er felle afwijzing van de afwijzing. Lutherse inbreng was... pro. Dat had Luther eens moeten meemaken...

S.o.W. bleek in de stad voor de meeste 'anderen' gewoon levensnoodzakelijk: in elke wijk moest één kerk dicht... Hervormdgereformeerden werden niet gedwongen, de bloeiende Wester trouwens ook niet. Gereformeerden bleken theologisch zeker niet minder dan hervormden (de dichterdominee Jaap Zijlstra in de Engelse kerk en de zendingspredikant in West stonden me theologisch nader dan eerdergenoemden). Je inbreng in het SoW-inbreng kon verdiepend maar ook irriterend werken.

De VU was allang van reformatorisch oecumenisch geworden. En voor de kerk in de stad m.i. van weinig of geen steun. Eerstejaars studenten zijn massaal onkerkelijk, 80% van de docenten blijkt dat nu ook. Enkele professoren en studenten leven wel ergens mee. Maar anderen weten van niets. Ik ontmoette bij een promotie een oud-leraar, classicus: hij schatte de kerk in de stad op 30% i.p.v. 3% van de bevolking. Eerder hebben de laatste getrouwen aan de VU (verpleegsters) zelf ruggesteun nodig: we richtten een medisch-ethische kring voor hen op...

2. Evangelisch. Het Evangelisch Contact, opgericht door het Amerikaanse Youth with a Mission, riep evangelische instellingen in de binnenstad bijeen, in samenwerking met (een deel van de) reformatorischen: maandelijks wisselt men de acti­ viteiten uit en bidt men voor en met elkaar. Jaarlijks was er een paasjubel op de Dam of het Beursplein. Werkers bij chr. instellingen druppelden binnen in de Noorderkerk: zo begonnen er lijnen te lopen. De gemeente heeft veel van hen geleerd. Inbreng was hier zeker ook mogelijk. Floyd vroeg bijbelgetrouwe predikanten te spreken en daar hoorde z.i. ook de hervormd-gereformeerde bij... Ik pleitte bij YwaM voor meer 'verinheemsing'. Bij de Evangelische radio, Parousia, illegaal begonnen, vroeg men een hervormde omroepster. Anders dan de oecumenische KIM overleefde de evangelische Parousia. Aan gebed 'te wijten', zei een KIM-medewerker spijtig... Vooral de 'zwarte' kerken zijn evangelisch. Zij groeien en bloeien. Bv. Ghanese kerken in de Bijlmer. De evangelische lijn binnen de hervormde gemeente, door collega Van Essen dapper geprobeerd, is eigenlijk toch niet gelukt. Bij de 'mars voor Jezus' kwamen blanke Pinkstermensen van buiten. Je had je vragen daarbij, maar hier werden ook wel orthodox-hervormde predikanten bij gevraagd. Collega Van Andel en ik hebben de schare ook eens mogen toespreken: prikkel deze stad maar. Mokum kan beter zo'n christelijke optocht zien dan al die lege kerken...

3. Reformatorisch. Er zijn in de grote stad ook nog enkele gereformeerde eilandjes. Samen halen ze niet één zetel in de gemeenteraad. We hebben een Predikantencontio opgericht: naast hervormd-gereformeerd ook christelijk-gereformeerd, vrijgemaakt-gereformeerd, Nederlands-gereformeerd en van de gereformeerde gemeente. We begonnen met theologie. We bespraken bv. de Amsterdamse school: wat is er tegen? We hoorden ook eikaars preken van de band. Maar samenwerken kon niet... Totdat ineens dat vrijgemaakte initiatief kwam, over de hele groep verbreed, en in de hervormde Noorderkerk gestart: een hospice voor terminale kanker-en aidspatiënten van buitenkerkelijke huize (Kuria op het Valeriusplein).

Er waren in mijn tijd boeiende promoties van reformatorische zijde aan de VU. Over... de eigen refo-zuil in den lande (Chris Janse, Jan Zwemer). Ik heb ze meegemaakt - woonde immers vlak achter de VU - maar hun dissertaties toch niet gelezen. .. Het zijn geen bijdragen in de frontsituatie hier. Het gaat hier niet over de stad, maar over het achterland, de achterhoede: Zwemer wist wel de nuanceverschillen binnen de Gereformeerde Gemeenten, maar hoorde de ketterijen van Ter Linden in de Wester niet. Woedend was ik. Vóór of tegen - het gaat altijd weer over de groep.

Naast de drie christelijke circuits waren er ook nog de Joden. Je kon juist in Buitenveldert op sabbath naar de synagoge, orthodox of liberaal, je kon boeiende contacten krijgen met joodse mensen in de buurt: eens sederavond meemaken, eens een loofhut binnenlopen, eens het cheider bezoeken. Je kon nog de angst merken voor anti-semitisme, bij ouders en kinderen. Ouderen in de kerk hadden de oorlog nog meegemaakt en het wegvoeren van joodse buren zelf gezien. Joden vonden intussen de christenen toen een groter gevaar dan de nazi's... Maar prof. J. W van Hulst redde als directeur van de Hervormde Kweekschool (t.o. de Hollandse schouwburg!) vele joodse baby's. Naar hem is de joodse kleuterschool genoemd. Twee Amsterdamse dames bezoeken na hun oorlogservaring al jaren joden over de hele wereld om hen een Hebreeuws Nieuw-Testament aan te bieden: zij kunnen u vertellen van weerstand, maar ook van verrassingen, bv. bij een dankbare rabbijn in Antwerpen. Onvergetelijk waren de spreekbeurten van de joodse geleerde P. Lapide in het koor van de Nieuwe Kerk: hij geloofde om historische redenen in Jezus' opwekking, en deze Jezus wist zich de lijdende knecht van Jesaja 53: In zo'n Amsterdamse context kun je in de prediking al helemaal niet heen om Israël en de synagoge. Daar kwam wel een Messiasbelijdende jood, maar daar trouwde ook een jongen met een Messiasbelijdende jodin en vertrok... Je kon soms ineens een inbreng hebben: bij een forumdiscussie (bij de Navigators) met een rabbijn over de wedergeboorte van Nicodemus...

Kortom: kerk in een driedubbele frontsituatie: naar de grote afval toe, naar de verschillende circuits toe, naar de synagoge toe enz. Ik hield er lezingen over in den lande (ook t.b.v. de restauratie). Amsterdam voorland? Straks in de bijbelgordel? Bij een lezing voor de vrouwen in Veenendaal voelde ik: jullie kennen in de bijbelgordel de grote afval (nog) niet, maar jullie missen ook de secularisatie als uitdaging. Jullie missen ook de 'blessing in disguise' (verborgen zegen). Toen werd ik weggeroepen van dit front. Geroepen om nu zelf aan die vertaalslag te werken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen