Torenspitsen-Gemeenteflitsen

VEENENDAAL (1)

Omstreeks het midden van de 16e eeuw ontstaat in de Rhenense Venen, waar volop turf afgegraven wordt, de nederzetting Veenendaal. In kerkelijk opzicht behoren de turfgravers en de arbeiders die zich met het vervoer bezig houden 'mitsgaders heur wijven en kinderen' tot de Cuneraparochie te Rhenen. Daar de afstand tot de Cunerakerk twee uur gaans is, even groot als naar Ede, gaan velen noch naar de kerk noch naar het biechthoren.

Enerzijds vanwege het feit, dat de dreigende vervreemding van de kerk een 'groot perikel der zielen' inhoudt en anderzijds vanwege de onmogelijkheid om in die omstandigheden voldoende werkvolk aan te trekken, wordt het de veeneigenaren toegestaan een eigen parochiekerk te bouwen. Op 1 mei 1566 wordt de 'nijeuwe veenkercke', gewijd aan St. Salvator — Christus als Verlosser van de wereld en van alle heiligen — compleet met altaar, doopvont en 'saramentshuis' geconsacreerd door de bisschop van Groningen namens de aartsbisschop van Utrecht. Geld voor een toren, laat staan een torenspits is er niet, wel voor een luidklok. Niemand minder dan Filips II zorgt er via zijn stadhouder Willem van Oranje voor, dat er een jaargeld komt om de pastoor te onderhouden.

Ruim vier maanden later woedt ook in de Noordelijke Nederlanden de beeldenstorm. Deze laat de Veenendaalse Salvatorkerk aan het marktplein nog onberoerd. Nieuwe tijden breken echter aan. In 1580, veertien jaar en drie pastoors later, verbieden de Staten van Utrecht de rooms-katholieke eredienst. De hervorming zet langzaam door, want het Sticht zal nog decennia lang overwegend rooms-katholiek blijven. Weer elf jaar later, in 1591, gaat 'die olde pastoor van 't Veen'.

Nadat pogingen om een nieuwe pastoor aan te trekken mislukt zijn, stellen de Staten van Utrecht in 1592 Ds. Dirck Rogge uit Leerdam aan als eerste predikant. De Veenraad benoemt — en zal dat nog tot 1823 doen — kerkmeester, koster en voorzanger. Prins Maurits geeft, terwijl hij 'in 't leger voor Coevorden' verblijft, toestemming, dat het jaargeld van de voormalige pastoor toevalt aan 'den tegenwoordighen minister ofte kerckendienaer tot Venendaal..omme hem des te beter met wyff ende kinderen te moghen onderhouden'.

In het begin van de 17e eeuw komt er toch een torenspits als schenking van Frederik van de Palts. Hij laat in Rhenen een klooster afbreken, omdat hij op die plaats een paleis wil bouwen; het kloostertorentje wordt op de Veenkerk gezet.

Het kerkgebouw wordt in 1687 gerepareerd en daarna nog drie keer uitgebreid. In 1753 wordt de zaalkerk een kruiskerk. De volgende vergroting vindt plaats in 1835. Het ledenverlies tengevolge van de Afscheiding is kennelijk klein, want in 1839 bezet Ds. E. W. H. Molemans voor het eerst de tweede predikantsplaats. Van de 4700 Veenendalers zijn er dan 4000 hervormd, waarvan 900 belijdend.

Veenendaal groeit. Grootschalige industrialisatie sinds 1850 maakt het tot het 'Eindhoven van het Noorden'; in plaats van de voormalige turfstekers komen de wolkanners en sigarenmakers. Dit betekent niet, dat er meteen van welvaart sprake is. Zuinigheid en vlijt zijn steeds het kenmerk van de Veense bevolking geweest. Wel komt er een einde aan het eeuwenlange voorzangerschap en krijgt de 'Oude kerk' voor het eerst een orgel, maar dan wel een tweedehands achttiende-eeuws voor de som van ƒ 3150. Ds. W. Sijpkens (1865-1867) preekt bij de ingebruikname over Op. 15 : 2b en 3a, hoe de overwinnaars aan de glazen zee op hun citers het lied van God en van het Lam aanheffen.

Als in 1884 beide predikantplaatsen vakant raken, achten sommige gemeenteleden de beroepen predikanten W A. Houbolt (1885-1890) en A. J. Loois (1885-1889) onvoldoende zuiver in de Gereformeerde belijdenis en krijgt de Doleantie haar beslag. Bijna 300 lidmaten verlaten in de jaren 1887-1892 de hervormde gemeente. In 1906 krijgt de 'Kerk op de Markt', zoals hij in de hervormde volksmond ook wel heet, zijn definitieve vorm, al zal er in 1962 deels op kosten van Monumentenzorg nog een aanzienlijke restauratie volgen, waarbij het torentje vervangen wordt door een luistoel, zij het wel met spits! Is het gehecht zijn de traditie — een ander Veens kenmerk — de oorzaak, dat in deze kerk in 1974 een grotendeels nieuw orgel geplaatst wordt in een nagemaakte 18e-eeuwse kast? In 1927 aanvaardt Ds. N. van der Snoek het beroep naar de nieuwe derde predikantsplaats. In 1928 wordt een tweede kerkgebouw in gebruik genomen, de Julianakerk, ditmaal voorzien van een echte toren en torenspits. Ds. Jongebreur (1904-1930), die op dat ogenblik de 2e predikantsplaats bezet, gaat deel uitmaken van de nieuwe kerkeraad.

Ook in de volgende decennia komen er nieuwe kerkgebouwen; nieuwe torenspitsen ontbreken, maar nieuwe predikantsplaatsen niet. Ondanks het feit, dat er in de jaren na de Tweede Wereldoorlog een confessionele deelgemeente ontstaat, wordt er in 1947 een vierde predikantsplaats gesticht, voor het eerst bezet door Ds. A. Vroegindeweij en wordt in 1949 de Vredeskerk in gebruik genomen. Ds. D. van den Berg neemt in 1959 het beroep aan naar de vijfde predikantsplaats en in zijn Zuidwijk verrijst op de plaats van een 17e-eeuwse rooms-katholieke schuilplaats als een soort afspiegeling van de Anglicaanse kathedraal van het Engelse Coventry in 1965 de Sionskerk. Soms laat hervormd Veenendaal het breed hangen, ook al heeft men het niet zo breed!

In 1970 knjgt de wijkgemeente 'De Engelenburg' een wijkcentrum met kerkzaal 'De Hoeksteen'.

Veenendaal blijft groeien: het inwoneraantal, dat pas in 1936 de tienduizend overschrijdt, is na een aanzienlijke grenscorrectie in 1960 en door de aanleg van geheel nieuwe wijken gezien het karakter van Veenendaal als opvanggemeente randje randstad een halve eeuw later al bijna vervijfvoudigd. In de Westwijk wordt in de jaren tachtig een noodkerkje vervangen door de Westerkerk. In 1969 bezet Ds. T. Langerak voor het eerst de zesde predikantsplaats; in 1978 Ds. P. Vermaat de zevende en in 1992 Ds. G. J. van Steeg de achtste.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen