Boekbespreking

Als in vroeger jaren van een predikant werd gezegd dat hij 'ethisch' was, dan hoorde je daar een afwijzing en een veroordeling in. Met iemand die 'ethisch' was, was het nodige mis. De doem van Kuyper werkte lang na: zij de 'halven' en wij de 'helen'. Zo simpel was dat immers.

Prof. S. van der Linde leerde ons op een andere manier te denken over hen van wie werd gezegd dat ze in de Hervormde Kerk tot de 'Ethische Richting' behoorden. Ik denk aan zijn nobele uiteenzetting onder de titel 'De vroege ethische theologie - proeve van een faire appreciatie' (1953). Zijn eindconclusie komt hierop neer: de uiterst kritische ontvangst die de 'vroege Ethischen' ten deel viel, berust op vooringenomenheid, een zekere zelfvoldaanheid en een niet al te grote kennis van het gereformeerde verleden. Het échte breekpunt is te vinden in het Schriftprobleem: enerzijds een rechtzinnig aanvaarden van de Schrift als Woord van God en anderzijds toch openstaan voor het historisch-kritisch onderzoek van de Schriften zoals de modernen voorstonden. Toch ligt juist hier één van de opvallende accenten door 'ethischen' gelegd: het voluit serieus nemen van het historische in de wijze waarop God zich aan ons openbaart. Is de bijbelse waarheid existentieel of is ze intellectueel? 'Ethisch' is niet afgeleid van 'ethiek' maar van het Griekse 'ethos'. Het gaat om het leven, om het leven met God. De waarheid Gods raaks ons in onze existentie. Onze hele persoon wordt aangegrepen door het Woord Gods. God neemt ons als mens daarin geheel serieus. De bundel studies die we hier bespreken, vraagt aandacht voor het denken binnen de 'Ethische Richting' over de kerk. Prof. dr. J. van den Berg plaatst de oude ethischen in hun historische context. Boeiend is het om te zien hoe de ethischen kiezen voor de medische weg tot kerkherstel in tegenstelling tot Groen c.s. die meer voor het juridisch-confessionele geporteerd zijn. Hoezeer aan elkaar verwant en hoe edel de discussies ook worden gevoerd, men vindt elkaar niet echt. Eén doel, twee wegen, is de titel van een brochure van Gunning waarin hij zich verantwoordt tegenover Groen. De visie op de kerk ligt bij Gunning veel minder vast dan bij de confessionele Groen. Je zou kunnen zeggen: Groen c.s. denken vanuit de geschiedenis naar het heden. Gunning denkt vanuit het einde (eschaton) naar het heden. Daarom heeft Gunning veel meer geduld met de kerk in haar huidige toestand dan Groen en zijn medestanders. Groen wil meer doen tot herstel van de kerk. Gunning kan wachten op God en oefent geduld. Dr. H. Veldhuis schrijft onder de titel 'Gezag in vrijheid' en geeft de visie op de kerk weer van D. Chantepie de la Saussaye in de periode van 'Ernst en Vrede' (1852-1858). Ook in deze bijdrage komt die visie op de kerk weer naar voren: de kerk is hier onderweg. Je kunt nooit zeggen van een stadium in de geschiedenis van de kerk of van een belijdenis: dat is het dan, nu weten we precies hoe het zit en hoe het moet. Er is uiteraard wel een binding, maar dan in vrijheid. De vrijheid waarin de Geest de kerk leidt. Dr. A. de Lange belicht een periode uit het ambtelijk leven van J. H. Gunning jr. en schrijft boven zijn bijdrage 'Een vrije kerk of de nationele kerk'? Hij doelt op het beroep dat Gunning in 1860 kreeg vanuit de Vrije evangelische gemeente in Amsterdam. Van de hand van De Lange verscheen onlangs het eerste deel van een biografie over 'J. H. Gunning jr. (1829-1905) - Een leven in zelfverloochening'. Ook daarin komt de hier bedoelde episode uitgebreid voor. In zijn overwegingen rond dit beroep merkt Gunning op dat iedere Nederlander die zijn volk liefheeft, wel moest kiezen voor de Hervormde Kerk omdat deze kerk in het verleden zo'n belangrijke rol heeft gespeeld in de nationale ontwikkeling van ons land. God heeft de nationale kerk ingesteld als middel om het volk te heiligen. Gunning maakt onderscheid tussen de gemeente als gemeenschap van wedergeborenen èn de kerk in haar historische gestalte. De gemeente mag kritiek hebben op de kerk, maar mag ze niet daarom verlaten. Het ideaal blijft dat gelovigen de kerk van binnenuit vernieuwen. Gunning en La Saussaye beroepen zich voor deze visie op de kerk op Calvijn. Ze lazen samen in die dagen zijn Institutie. Ook hier opnieuw die geduldige houding naar de kerk in haar onvolkomenheid en gebroken gestalte.

We kunnen niet op alle bijdragen ingaan, hoe interessant dat overigens ook zou zijn. We noemen er nog enkele tenslotte. Dr. G. Bos schrijft onder het opschrift 'het hart van de kerk' over Gunnings denken over de uitverkiezing. M. G. L. den Boer besteedt aandacht aan 'J. H. Gunning jr. over de eenheid der kerk'. W. Balke schrijft een indrukwekkend verhaal over de relatie tussen Gunning en Allard Pierson. B. E. J. H. Becking gaat in op 'Valetons visie op het verbond' en dr. A. Vos biedt een existentieel exposé over 'Kerk en cultuur volgens Isaac van Dijk'. H. W. de Knijff geeft aan hoe O. Noordmans als 'ethisch theoloog' dacht een schreef en O. J. de Jong schrijft de laatste bladzijden van deze rijke waaier 'ethische' kleuren en geuren vol onder het opschrift 'Ethisch, hoezo'? We hebben daarmee niet alle bijdragen genoemd. Wel willen we aandacht vragen voor dit opmerkelijke boek, ontstaan vanwege het vijfentwintigste lustrum van het Utrechtse Theologisch-Litterarisch Studentengezelschap 'Excelsior Deo luvante' in 1995.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen