Maakt geloof ziek?

De kleine Natalie is een nauwgezet en gevoelig kind. Elke avond pakt zij haar schooltas in voor de volgende morgen. Zij wil zeker op tijd komen op school. Zij is van jongs af een wat angstig en teruggetrokken kind. Zij lijkt op haar moeder, een gevoelige en muzikale onderwijzeres. Haar twee zussen lijken meer op hun sterke, rustige vader. Met elkaar vormen ze een gezin waarin liefde en geborgenheid wordt ervaren. Haar ouders zijn overtuigde christenen, die voor hun overtuiging uitkomen en hun dochters grootbrengen met het Evangelie.

Op een zeker moment valt het de ouders op dat Natalie steeds gewetensvoller en angstiger wordt. Ze wordt pijnlijk precies en griezelig gehoorzaam. Na lang aandringen vertelt Natalie wat haar dwars zit. De juf van de zondagsschool heeft verteld dat je alleen dan klaar bent om de Heere Jezus bij Zijn temgkeer naar deze aarde te ontvangen als je vergeving hebt gevraagd voor elke zonde. Daarom is ze zo griezelig gehoorzaam en leeft zij zo pijnlijk gewetensvol. Ze koestert diepe angst om door Jezus te worden afgewezen.

Is er een oorzaak aan te wijzen?

Hoe komt het dat Natalie zo uitzonderlijk angstig reageert op het wederkomstverhaal van de zondagsschool? De meest voor de hand liggende conclusie is dat de problemen te wijten zijn aan het feit dat zij via de zondagsschool geconfronteerd werd met een verwrongen voorstelling van het Evangelie. Daarom werd zij zo angstig en extreem gehoorzaam. Een probleem bij deze 'oplossing' is wel dat de andere kinderen, die hetzelfde verhaal hoorden en toch ook graag zouden worden aangenomen door de Heere Jezus, de woorden van de juf veel minder serieus namen. Anderen zoeken het daarom dieper. Het kan niet al­ leen te wijten zijn aan het verhaal van de zondagsschooljuf. Waarschijnlijk hebben de ouders in de geloofsoverdracht een boodschap van afwijzing uitgezonden in de richting van dit kind. Daarom lijdt zij aan zo'n diepe verlatingsangst. Omdat Natalie in de opvoeding geconfronteerd werd met een misvormd Evangelie, daarom raakt zij verward op psychisch gebied. Een probleem is dan wel dat de twee zussen van Natalie, die toch dezelfde geloofsopvoeding ontvangen, nergens last van hebben en 'gezond en wel' voortleven. Wat is hier aan de hand?

Geloof op zich brengt niet in de problemen

Over deze vragen heeft dr. Samuel Pfeifer, directeur van een psychiatrische kliniek in de omgeving van Basel, een boek geschreven onder de titel 'Maakt geloof ziek? ' Dr. Pfeifer wijst de stelling: 'Het christelijk geloof brengt mensen per definitie in de psychische problemen' als ongenuanceerd van de hand. 'Mijn stelling is, dat vroomheid alleen niet ziek maakt' (blz. 75). Veel gelovigen getuigen ervan dat het geloof hun tot steun is in de dagelijkse gang van zaken, maar vooral in crisistijden. Zelfs mensen die op veel gebieden lijden aan verwringingen en beperkingen, voelen zich grondig misverstaan door therapeuten en artsen, als die hun geloof in twijfel trekken of het verantwoordelijk houden voor hun problemen (blz. 61 vv.). Waar de invloed van het geloof op de psychische gezondheid serieus wetenschappelijk werd onderzocht, was er viermaal vaker een positieve relatie aan te wijzen dan een negatieve! (blz. 12-13). Wanneer iemand psychisch in de problemen geraakt is er dus veel meer aan de hand. Hij schrijft op pag. 17: 'Nochtans trekken veel therapeuten de conclusie: "omdat iemand is opgegroeid in een christelijk gezin, daarom is hij geestelijk ziek. Omdat hij de regeltjes en de bekrompenheid van zijn gemeente niet langer verdragen kan, daarom lijdt hij aan angsten en remmingen". Dit versimpelde 'omdat-daarom'-denken van slachtoffers en therapeuten moet ik vanuit praktische ervaring met klem afwijzen'. Omdat bij psychische problematiek veel factoren een rol spelen moeten we ook af van schuldtoewijzingen. Daarvoor is de zaak veel te complex.

De 'kwetsbare persoonlijkheid'

Wanneer we ons afvragen hoe het komt dat Natalie in de problemen geraakt door het zondagsschoolverhaal dan moeten we, volgens de visie van dr. Pfeifer, terdege rekening houden met het karakter van het meisje. Hij noemt dat 'sensitief' en geeft als kenmerken: overgevoelig, afhankelijk van de waardering van anderen om zich goed te voelen, ondermijnd zelfgevoel. Bovendien identificeren deze mensen zich vaak met het leed van anderen en vinden zij het leven vaak moeilijk en hard. Vervolgens steekt hij de spade dieper in de grond door zich af te vragen welke persoonlijkheidsstructuur onder dit karakter zit. Hij stelt dat Natalie een 'kwetsbare' persoonlijkheid is. Kwetsbare mensen lijden aan verhoogde psychische gevoeligheid (d.w.z. verhoogde vatbaarheid voor indrukken of gebeurtenissen), verbonden met de neiging tot zich depressief terugtrekken. Uit de overmaat aan gevoeligheid groeien dan ook doornen waarmee zij zich hebben proberen te verweren tegen druk en eisen die anderen hun opleggen. Het gevolg is: een eigenaardige, met spanning geladen, onevenwichtige persoonlijkheid (blz. 47). Naar de stellige overtuiging van dr. Pfeifer zouden er bij Natalie óók zonder het geloof en het zondagsschoolverhaal schuld-en angstgevoelens naar boven zijn gekomen. Bij voorbeeld bij het zien van t.v.-beelden over hongerende kinderen. Zo maakt deze psychiater inzichtelijk dat het geloof op zich mensen niet ziek maakt. Het punt is dat onzuivere prediking van het Evangelie bij gemeenteleden met een kwetsbare persoonlijkheid een aantal negatieve gevoelens kan oproepen en activeren zoals: innerlijke onzekerheid, conflictgevoeligheid, angstgevoelens, faal-en schuldgevoelens. Maar niet alleen onzuivere Evangelieprediking kan er zorg voor dragen dat een mens met een kwetsbare persoonlijkheid psychisch in de problemen geraakt. Ook zaken als overbelasting op je werk, een belastende gebeurtenis, een verzoeking, falen, spanning en stress kunnen hetzelfde resultaat hebben!

Het wordt zo duidelijk dat dit boek een indringende oproep is aan predikanten, catecheten, onderwijzend personeel en mensen die bijbelverhalen vertellen op de zondagsschool en de jeugdclubs om het Evangelie vooral zuiver en evenwichtig te vertolken. Juist terwille van de 'zwakken', de 'kwetsbaren', de 'teren' in de gemeente. Het zou goed zijn om de preek of de vertelling nog eens bewust na te lezen met het oog op déze mensen en ons dan twee dingen af te vragen. Ten eerste: 'Hoe is de verwoording van diep ernstige zaken als de zonde, schuld en het (eeuwig) oordeel? Is die sober en terughoudend? ' Ten twee­ de: 'Wat is de grondtoon van prediking of vertelling? ' Wanneer de grondtoon gekenmerkt wordt door 'een wettische overbelasting' of 'een emotionele overbelasting' of een 'overbelasting door ethische voorschriften zonder voldoende bijbelse grondslag' kan er schade worden aangericht.

Het Godsbeeld

Dr. Pfeifer gaat in zijn boek dieper in op die kwetsbare persoonlijkheid van Natalie door te laten zien waaruit deze kwetsbaarheid eigenlijk bestaat (blz. 50 vv.). Hij onderscheidt een drietal elementen:

1. De gedachtenwereld wordt vervormd in die zin dat ze de werkelijkheid om hen heen selectief waarnemen. Er doet zich een voorliefde voor om het negatieve, het drukkende, het vijandige te zien.

2. Het gevoelsleven wordt vervormd. Er is een verhoogde neiging tot het hebben van angstgevoelens waarneembaar. Angst is waarschijnlijk het meest omvattende gemeenschappelijke kenmerk van kwetsbare mensen.

3. Deze kwetsbaarheid uit zich niet alleen in het gedachte-en gevoelsleven maar uit zich ook vaak op lichamelijk gebied. Er is een ontbrekend evenwicht in het vegetatieve zenuwstelsel. De kwetsbare mens is vatbaarder voor ziekten. In een apart hoofdstuk gaat de auteur in op consequenties van dit alles voor het Godsbeeld van deze mensen. Zij hebben de neiging om 'de donkere kanten' aan het wezen van de Heere God, zoals Zijn soevereiniteit en Zijn toorn 'naar zich toe te halen' en angstgevoelens voor de Heere te ontwikkelen. Noties als de goedheid en de genade van God dreigen in hun gedachten-en gevoelswereld achter de horizon te verdwijnen.

De confronterende vraag aan predikanten en allen die het Evangelie doorgeven luidt: 'Bent u zich bewust van het Godsbeeld dat u overdraagt op uw toehoorder? Is er een evangelisch evenwicht in uw spreken over de levende God? '

Zielzorg aan 'kwetsbare' gemeenteleden

In een apart hoofdstuk gaat de auteur in op de vraag hoe je in het pastoraat deze gemeenteleden zou kunnen helpen (blz. 106 vv.). Hij geeft dan een achttal waardevolle aanwijzingen op dit punt (blz. 110 vv.). Waar ik wat nader op in wil gaan is wat dr. Pfeifer als doel aangeeft, nl. rijpheid. Daaronder verstaat hij: in staat zijn om met een zekere mate van onzekerheid te leven (blz. 113). Je verwacht dat het doel van het pastoraat zal zijn 'de bevrijding' van deze mens uit de klem van deze kwetsbaarheid. Maar daarvoor is de auteur te zeer overtuigd van het ingewikkelde en complexe samenspel van aanleg, milieu en verwerking van ervaringen dat aan de kwetsbaarheid ten grondslag ligt. Hij spreekt dan ook heel duidelijk over het feit dat er grenzen zijn in de zielzorg aan deze gemeenteleden (blz. 123). Pas bij de doorbraak van Gods Koninkrijk zal niemand meer zeggen: Ik ben ziek' (Jes. 33 : 24). Psychische problemen zijn een realiteit in dit bestaan dat getekend is door de zonde en de gebrokenheid. Het maximaal haalbare in deze werkelijkheid is dat deze kwetsbare broeders en zusters een zekere mate van geestelijke rijpheid bereiken. Deze geestelijke rijpheid houdt niet in dat alle grenzen en beperkingen worden opgeheven. Het houdt veeleer in dat zij zichzelf leren aanvaarden met al hun zwakheden en kwetsbaarheden, leren bestand te zijn tegen spanningsvelden en spanningen leren doorstaan. Geestelijke rijpheid heeft ook hiermee te maken dat zij in al hun kwetsbaarheid kracht zullen putten uit de levende God.

Waardevol boek

Dr. Pfeifer heeft een waardevol boek geschreven. Ik wil die waarde naar drie kanten aangeven.

1. Er wordt op basis van serieus wetenschappelijk onderzoek aangetoond dat het christelijk geloof op zich mensen niet ziek maakt. Het is een stelling die soms op de achtergrond bij artsen en therapeuten meespeelt. Daar moeten we vanaf.

2. De auteur maakt inzichtelijk op welke manier mensen 'kwetsbaar' kunnen worden in het leven. Hij laat ook zien hoe die kwetsbaarheid inwerkt op het gedrag van deze mensen. Hij toont aan hoe óók het geloofsleven en het Godsbeeld erdoor beïnvloed worden. Dat is winst. Daardoor zijn predikanten en pastoraal werkers beter in staat deze gemeenteleden te begrijpen in hun angsten en spanningen. Hij laat ook zien hoe onzuivere prediking van het Evangelie deze angstgevoelens en spanningen kan activeren in hun leven.

3. In dit boek wordt duidelijk gemaakt dat er grenzen zijn in de zielzorg aan deze gemeenteleden. Emotionele en geestelijke rijpheid is het maximaal haalbare in deze werkelijkheid. Dat getuigt van nuchterheid.

Verzoek

Ik vind het een moeilijk boek voor ambtsdragers en (gewone) gemeenteleden. Het staat vol met psychiatrisch jargon en afbeeldingen die niet direct duidelijk zijn. De psychiatrische vaktermen worden achterin het boek wel verklaard maar het blijft een boek dat niet gemakkelijk toegankelijk is voor mensen die niet zo op de hoogte zijn met dit jargon. Daarom pleit ik ervoor dat de uitgever voor een 'popularisering' zorg zal dragen. Het is goed dat de inhoud van dit waardevolle boek ook door mensen die op de zondagsscholen vertellen en die met kinderen optrekken op scholen en jeugdclubs verwerkt wordt. Ze hebben ook 'kwetsbare' kinderen onder 'hun gehoor' en kunnen onbewust en ongewild schade berokkenen aan kinderzielen. Ik hoop dat zij dan net als ik (opnieuw) geconfronteerd zullen worden met de grote draagwijdte van hun eigen woorden en met de valkuilen die er liggen op dit terrein. Wanneer het (her)lezen van dit boek hierin zal resulteren dat mensen met vreugde èn ernst maar ook met behoedzaamheid èn voorzichtigheid zich zullen toeleggen op het doorgeven van het Evangelie dan heeft dit boek de uitwerking ge& egen die het zeker verdient.

N.a.v. Dr. Samuel Pfeifer, 'Maakt geloof ziek? ' Over de verhouding tussen geloof en psychische problemen. Uitgeverij Groen en Zn., Leiden, ƒ 32, 50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen