Boekbespreking

In twee kloeke delen beschrijft de auteur het leven van Frederik van Eeden, de controversiële en raadselachtige maar ook zeer produktieve literator rondom de eeuwwisseling. Hij wordt getypeerd als dichter, essayist, toneel-en romanschrijver, 'ook een bekend psychiater, spiritist, mysticus, filosoof en sociaal hervormer'. Al deze aspecten van Van Eedens veelzijdige persoonlijkheid komen in dit boek aan het licht.

Vanwege de grote hoeveelheid documenten (dagboek, dromenboek en duizenden brieven) koos de auteur voor een negentiende-eeuws en een twintigste-eeuws deel. In 1900, op het breukvlak van de twee eeuwen, publiceerde Van Eeden zijn bekende roman 'Van de koele meren des doods', een synthese van zijn denken. In het eerste deel komen o.a. de verwikkelingen met de tachtigers aan de orde, in het tweede deel o.a. de dood van zijn vader, zijn stuk gelopen huwelijk, de dood van zijn zoon Paul en het spiritisme, 'dat voor hem een obsessie werd'.

Het is al met al een indrukwekkend werk geworden, dat niet alleen een beeld geeft van het leven van Van Eeden, maar ook een literair tijdsbeeld. Het hele scala van schrijvers uit die tijd passeert de revue, vanwege de contacten of controversen, die Van Eeden met hen had. Maar ook allerlei 'groten' uit de wereld van die dagen, uit binnenen buitenland komen in beeld, omdat Van Eeden ook met zulken contact had of over hen schreef. In kort bestek valt slechts één en ander aan te stippen. Van Eeden toont waardering voor sommige christelijke auteurs als Guido Gezelle en Geerten Gossaert, maar 'Gezelle had de beperking dat hij priester was' en Geerten Gossaert en anderen verbleekten bij een Indiaas dichter voor wie hij groot respect had: Rabindranath Tagore. Over de poëzie van Helene Swart schreef hij ook een waarderend stuk toen anderen zich ergerden aan haar 'tranenrijke poëzie'. Zijn hang naar mystiek, tot uitdrukking komend ook in zijn lijdensmystiek aan het slot van zijn 'De koele meren des doods', komt tot uitdrukking in de waardering van Thomas a Kempis en ook de mystieke dichter Jan Luyken. Maar verder is het christendom, waarop van Eeden zich richt, allerminst rechtzinnig christendom. Dat komt wel heel duidelijk naar voren in zijn hang naar het spiritisme.

In de tijd van het sterven van zijn moeder kreeg het katholicisme aantrekkingskracht op hem, waarschijnlijk omdat het gemis aan moederlijke veiligheid hem meer toe deed geven 'aan zijn verborgen verlangen naar de veiligheid van de Moederkerk'. In die tijd werd hij gekweld door schuldbesef. 'Zijn trots en verlangen naar succes, zijn behoefte als hervormer en profeet geëerd te worden, dat alles doorzag hij nu als zwakheden.' Maar verder hield hij (als socialist) Abraham Kuyper, die staking een vorm van revolutie en anarchie vond, voor, dat ook Jezus een revolutionair was 'die de doodstraf kreeg'. Van de rechzinnige dominee A. W. Bronkhorst, aan wie zijn jeugdvriendin Henriëtte zeer was gehecht, moest hij niets hebben. Van Eeden zag Christus ook als mysticus. Tegenover Uptan Sinclair benadrukte hij echter dat Christus meer op aardse zaken was gericht. Dat hij voorts wordt getypeerd als 'nietzscheaan en christen' is tekenend. In het register komt de naam van Jezus Christus vele malen voor. Maar Van Eeden belijdt hem niet als persoonlijk Zaligmaker. In de tijd van zijn overgang naar het katholicisme (1922) was het voor hem de grote vraag 'of men een fier, oprecht, onbuigbaar en vreesloos mens kan zijn, en toch een goed katholiek'.

Boeiend is verder de beschrijving van zijn contacten met de joodse denker Martin Buber, die hij ooit in Wenen ontmoette en die hij typeerde als de 'fijn intelligenten jood met zijn rabbikop'. Verder had hij ook contacten met de zionist Zangwill. Ook zijn geïnteresseerdheid in de Boerenoorlog in Zuid-Afrika komt aan de orde. Genoeg over dit monumentale werk. De auteur is er in geslaagd een boeiend relaas van een tijd(sbeeld) te geven en de grillige persoonlijkheid van Van Eeden in scherpe kleuren te tekenen. De omvang van het werk maakt duidelijk dat het leven van Van Eeden een gevuld leven was. We hebben uit dit boek slechts een tipje van de sluier opgelicht.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen