Twaalf maanden winter de rest van het jaar zomer

De titel hierboven is ontleend aan een lied van Sovjetgevangenen, die onder het Stalinbewind naar Kolyma waren gestuurd, 'de dodelijkste kampen van de Goelag'. Marco Polo had er zevenhonderd jaar eerder al over gezegd: 'U moet begrijpen dat er noch vrouwen noch mannen hier zijn, noch dieren noch vogels. Ik verzeker u dat dit gebied zo ver naar het noorden ligt, dat men de poolster ten zuiden van zich laat'.

Minstens twee miljoen mannen en vrouwen werden tussen 1900 en het midden van de jaren vijftig op transport gesteld naar deze streek. En het is bij benadering nog niet bekend hoeveel van deze gevangenen daar zijn overleden.

De gevangenen werden tewerkgesteld in de goud-en tinmijnen. In 1940 kwam eenderde deel van het goud in de wereld uit Kolyma en volgens schatting kostte iedere ton goud, die er gedolven werd, gemiddeld duizend mensenlevens.

In 1944 bezocht Amerika's vice-president Henri Wallace het gebied, toen het bondgenootschap tussen de Verenigde Staten en de Sovjetunie tegen Duitsland een hoogtepunt had bereikt. In een boek van zijn hand, dat kort na de reis werd gepubliceerd, schreef hij: 'De mijnwerkers in de goudmijnen van Kolyma zijn grote, stevige kerels die vanuit Europees Rusland naar het verre oosten zijn verhuisd'. Hij berichtte ook enthousiast over de achturige werkdag in de Sovjetunie en over de hoge salarissen, die de arbeiders in Kolyma kregen betaald. Tijdens zijn gebruikelijke ochtendwandelingen, zei hij intussen, was men zo gastvrij, dat hij nooit zonder gezelschap was. Zo kreeg hij dan ook nooit de echte kampen in het blikveld. Vier jaar later, toen een overlevende van Kolyma de Verenigde Staten wist te bereiken en publiceerde wat voor verschrikkingen hij had moeten doorstaan, begreep Wallace, dat hij zich had laten inpakken en maakt hij publiekelijk zijn verontschuldigingen.

Wandaden

Pas in 1956, drie jaar na de dood van Stalin, stelde Nikita Chroestjsov, in een geheime toespraak tijdens het partijcongres, Stalins wandaden, zij het nog slechts bedekt, aan de kaak. Op het hoogtepunt van de kortstondige dooi onder diens bewind in de Sovjetunie verscheen ook het onthullende boek van Alexander Solzjenitsyn 'Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj'. Er was een kortstondige periode van de-stalinisatie. Maar direct na de afzetting van Chroestsjov in 1964 kwam er onder Leonid Breznjev weer een abrupt einde aan. De censuur werd weer aangescherpt en er kwam nog strengere vervolging van politieke en religieuze dissidenten. Pas onder Gorbatsjov, die in 1985 aan de macht kwam, brak de tijd van glasnost en perestroika aan, de tijd van openheid, zodat de wandaden van Stalin open en bloot aan het licht werden gebracht.

De meeste geschiedschrijvers gaan er nu vanuit, dat Stalin direct verantwoordelijk is geweest voor de dood van bij benadering twintig miljoen mensen tussen 1929, toen hij zijn rivalen aan de kant zette, en zijn dood in 1953. Tussen eenderde en de helft van de slachtoffers is omgekomen tijdens de hongersnood in het begin van de jaren dertig. In die tijd dwong de regering namelijk de boeren toe te treden tot de nieuwe 'collectieve boerderijen'. Ze legden beslag op het land van de koelakken, de meer welgestelde boeren, die zelf in goederenwageons werden afgevoerd naar Siberië, waar ze van de honger omkwamen. Ze waren de productiefste landbouwers. Miljoenen mensen, die van hun producten afhankelijk waren, stierven toen de hongerdood.

De overige slachtoffers kwamen aan hun einde in executiekelders en in het uitgestrekte netwerk van concentratiekampen. Tussen 1935 en 1941 alleen al werden meer dan negentien miljoen sovjetburgers gearresteerd, waarvan er zeven miljoen onmiddellijk werden terechtgesteld en de meeste overigen stierven aan ondervoeding en ontbering in de afgelegen kampen van de Goelag.

Onthullend

Ik ontleen deze gegevens aan een fascinerend, uit het Engels vertaald boek van de Amerikaan Adam Hochschild 'De rusteloze geest'. Het boek is een oog-en oorgetuigenrelaas van iemand die een halfjaar lang het gebied van de kampen, tot en met Kolyma bezocht, en optekende wat Rus­ sen zich herinneren van Stalin. Hij noemt 'De Grote Zuivering' onder Stalin 'een van die historische gebeurtenissen - net als de Spaanse inquisitie of de heerschappij van de guillotine in Frankrijk - dat een religieuze of politieke beweging zich naar binnen keert en zijn eigen kinderen begint op te eten'.

Toen na de revolutie in 1917 de Sovjetunie van de gehate Tsaren was bevrijd - in 1918 werd Tsaar Nicolaas II met zijn gezin geëxecuteerd - zou een nieuwe tijd aanbreken. De beweging van de bolsjewieken, in 1918 omgedoopt tot Communistische Partij, zou nieuwe orde op zaken stellen. Maar de beloofde heilsstaat verkeerde in het tegendeel. De mens werd de mens een wolf. Nadat Stalin in 1931 de alleenheerschappij had verkregen, kon ieder om de meest onnozele dingen worden opgepakt, op verdenking 'een vijand van het volk te zijn', tot en met postzegelverzamelaars, die er vanwege hun hobby wel eens buitenlandse contacten op na konden houden.

Honderden vooraanstaande generaals van het Rode Leger werden geëxecuteerd.

Revolutionairen van het eerste uur (1917) werden ervan beschuldigd deel uit te maken van samenzweringen tegen het regime.

In hoog tempo werden meer dan een miljoen leden van de Communistische Partij zelf omgebracht.

De golven van massa-arrestaties sleurden zelfs zo'n twintigduizend leden van de geheime politie mee.

En daarna volgden dè miljoenen slachtoffers van het volk. Een Russische schrijver heeft geschreven, dat de Revolutie van 1917 uiteindelijk 'een poel van vernietiging' is geworden.

Ieder kon slachtoffer worden. Stalin belde - om een sinistere grap te noemen - het hoofd van zijn geheime politie, Beria, om te zeggen dat hij zijn pijp kwijt was. Beria zou zich met de zaak belasten. Op het moment dat Stalin berichtte, dat hij zijn pijp terug gevonden had, bleek Beria tienduizend mensen te hebben gearresteerd wegens diefstal van de pijp. 'Ze hadden allen bekend.' Een wrang grapje aangaande een lugubere werkelijkheid.

Zelfs toen Europees Rusland door de Duitsers onder de voet werd gelopen, en er in de Sovjetunie éénentwintig miljoen (!) soldaten en burgers omkwamen, werkte Stalins verdelgingsapparaat onder het eigen volk op volle toeren.

Heksenjacht

De Grote Zuivering ten tijde van Stalin is een grote heksenjacht gebleken. Zo'n vuur liet zich maar moeilijk blussen, zegt de schrijver. Een dictator kan immers alleen regeren dankzij vele medeplichtigen. 'Het geloof in een duivel kan even aantrekkelijk zijn als het geloof in een god'. Wat de heksenjacht uit het verleden betreft, spreekt de schrijver ervan, dat het een voordeel is, vijanden te hebben, die begiftigd zijn met magische krachten, die de veroorzakers van absoluut alles zijn. Heksen werden beticht van het veroorzaken van epilepsieaanvallen, van zware stormen, van de onverklaarbare dood van koeien, van gekapseisde schepen. En dus werden ook de agenten van de duivel gedurende de jaren van de zuivering beticht van het laten ontsporen van treinen, van het stilleggen van lopende banden, van het stoppen van spijkers in de boter, het achteroverdrukken van broodvoorraden en het veroorzaken van de vele problemen, die de sovjeteconomie in een turbulent tijdperk kende.

Het aanmoedigen van hogerhand tot het doen van aangifte bij het minste vermoeden van staatsgevaarlijke activiteiten droeg ertoe bij, dat nog eens miljoenen mensen terecht kwamen in het klimaat van vervolgingswaan. Moeders brachten hun zonen aan, zonen hun moeders. Ze verhoorden elkaar zelfs. En hoe fanatieker heksen werden vervolgd, hoe talrijker ze leken te worden.

De vervolging kon zelfs religieuze trekken krijgen, zegt de schrijver. Hij spreekt hier over het duizendjarig rijk. 'In Rusland is het altijd een kleine stap geweest van de belofte van een duizendjarig rijk naar het vervolgen van mensen die ervan beticht worden de verwezenlijking ervan te belemmeren. Belangrijke kloosters hadden dikwijls hun eigen gevangenissen die werden gebruikt om ketters op te sluiten.'

Stilte

Nog meer dan een kwart eeuw na de dood van Stalin werd in de Sovjetunie intussen het beeld opgehouden alsof het Stalin-tijdperk niet had bestaan. Na de Grote Zuivering was er de Grote Stilte. De Russen bespraken het onderwerp achter gesloten deuren. De catastrofe bleef verborgen zoals in een gezin incest of alcoholisme lange tijd verborgen blijft.

Maar toen de zaken openbaar kwamen, bleek Kolyma voor de Russen hetzelfde te zijn als Auschwitz tijdens de holocaust. De schrijver voelde zich, toen hij Kolyma ging bezoeken, op weg naar Dachau en Buchenwald.

De vele ontdekte massagraven spreken hun eigen taal.

Ook vandaag nog ontkennen, verdringen of vergoelijken echter mensen de gruwelen, die zijn. geschied. Daar geeft dit boek talloze voorbeelden van. Onder de gevangenen waren er zelfs, die geloofden dat hun detentie tot heil van het volk was. Ook nu nog zeggen mensen 'wij hielden van Stalin'. Mensen geloofden in Stalin. Velen huilden bij het horen van zijn dood.

Waarom?

Waarom hier aandacht aan dit alles gegeven?

Omdat het onderhavige boek een spiegel biedt van een onvoorstelbare wereld van gruwel en geweld in onze twintigste eeuw. Omdat Kolyma net zo ver van het Alaska in de Verenigde Staten ligt als Auschwitz van Amsterdam. En ook recent nog zijn massagraven gedolven niet zo ver van onze grenzen. De geschiedenis blijkt zich telkens te herhalen.

Omdat executeurs van de Grote Zuivering soms net zulke nette huisvaders waren als beulen van Hitlers kampen. Mensen als u en ik!? Maar de wolf ging verslindend zijn weg.

Omdat mensen, eenmaal leider geworden van een duivels systeem, zelf soms de duivel in eigen persoon lijken te worden, terwijl ze als mensen ogen. Men ziet in dit boek Stalin op een foto, waarop hij, bedaard pijprokend, doodvonnissen tekent, op enkele meters afstand van de beruchte chef van de veiligheidsdienst, Beria, die Stalins dochtertje Svetlana op schoot heeft. En dan te bedenken, dat Stalin een man was, die zelf voor het geringste bang was en daarom voortdurend vergezeld was van een team van technici, voorzien van een laboratorium, om alle voedsel, dat Stalin tot zich nam, eerst te laten uittesten, onder meer door proefnemingen op ratten en muizen.

Omdat de schrijver terecht opmerkt, dat miljoenen vandaag in de voormalige Sovjetunie zich het Stalin-tijdperk herinneren als 'een ordentelijk tijdperk', en als 'een gelukzalig contrast met het heden, met zijn toenemende criminaliteit en corruptie, bedelaars op straat, snel rijk geworden zakenjongens die in BMW's rondrijden, steeds minder voedsel en een economie die volledig is ingestort'. Veel is in korte tijd van het Westen afgekeken! Hoe velen, vraagt de schrijver zich af, zullen dan ook niet opnieuw gaan wegvluchten in de oude complottheorieën? Zijn de eerste verschijnselen van die terugval er al niet?

Christenen

Ik schrijf dit artikel tenslotte vooral ook vanwege de duizenden christenen, die loutef vanwege hun geloof naar Siberië werden gestuurd.

Aan de vervolging om religieuze oorzaken besteedt het boek niet expliciet aandacht. Geloofsvervolging wordt genoemd, als onderdeel van de algemene vervolgingswaan, een waan, die wat geloofsvervolging betreft, na Stalin zelfs nog groter vormen aannam.

Ooit ontmoette ik een predikant, die zeven jaar in de mensonwaardige toestanden van de mijnen had verkeerd. Hij had zijn geloof behouden. Het was beproefd en gelouterd. In die gruwelijke tijd zagen allerlei linkse intellectuelen uit het Westen in de Sovjetunie een soort heilsstaat, een model voor het Westen. Daaronder waren ook kerkleiders. De deken van Canterbury had (n.b.!) bij zijn bezoek aan Rusland zelfs ontdekt, dat de sovjets 'de kern van het ware geloof in God hadden herontdekt'. Over medeplichtigheid gesproken! Ook daarover zou een onthullend boek te schrijven zijn.

Ik las dit boek tijdens vakantie. In het besef, dat er plaatsen in deze wereld waren en zijn, waar het twaalf maanden per jaar winter was en is, letterlijk en overdrachte­ lijk. Crazy world! Een wereld buiten het paradijs. Nochtans Gods wereld. Maar niet op alle vragen krijgt een mens antwoorden.

N.a.v. Adam Hochschild, De rusteloze geest, uitgave J. M. Meulenhoff, Amsterdam, 349 pag., f 49, 90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen