Boekbespreking

Kuitert blijft publiceren. Zijn boeken worden gelezen en besproken. Na zijn geruchtmakend 'Het algemeen betwijfeld christelijk geloof' (1992) verscheen in 1994 'Zeker weten. Voor wie geen grond meer onder de voeten voelt'. Ook dit boek werd een bestseller. Kuitert heeft het geschreven om de lezer te laten zien wat hij over heeft gehouden. Er is veel geschrapt uit de geloofsleer. Veel is voor een modem mens niet meer geloofwaardig. Blijft er dan nog wat over? Ja, 'zeker weten'. Kuitert doet verslag en legt verantwoording af.

Aan dit tweede boek heeft de universiteit van Kampen een studiedag gewijd. Twee sprekers van buiten, drie uit eigen kring.

De Leidse hoogleraar Meijering, remonstrants kenner van de kerkvaders, is de eerste opponent. Een merkwaardig nuchter verhaal. Hij neemt het op voor de orthodoxie. De kerk heeft in het verleden niet geleefd van wat ze slechts redelijk kon aanvaarden. Kuitert wil de kerk van allerlei franje ontdoen. Wat voor Kuitert franje is in de geloofsleer (bijvoorbeeld de triniteitsleer), dat is voor de kerk geen franje geweest. Een theologie zonder triniteitsleer heeft, zo wijst de geschiedenis uit, nauwelijks enig niveau, zegt Meijering.

Kuitert gaat in tegen die delen van de kerk, waar de mensen nog komen om het Woord te horen. Hun ontneemt Kuitert het houvast dat ze zoeken. Meijering krijgt wel te horen dat hij zinnige opmerkingen maakt over het vasthouden van de leer-traditie. Hij wordt uitgenodigd, om het in mijn woorden te zeggen, nog eens bij Kuitert ter schole te gaan. De zoekontwerp-theologie is het beslissende kader voor Kuitert. Bijna zou ik dat kader de nieuwe moderne confessie noemen, waarnaar Kuitert anderen beoordeelt.

De rooms-katholieke theologe, dr. Maaike van Haardt, blijft eveneens beneden de maat van Kuiterts theologische aanpak. Zij komt op voor verhalen en vindt Kuiterts theologie leeg en te hoog; in zekere zin, precies als Meijering stelt, niet dicht genoeg bij de gemeente blijvend.

Kuitert wordt er niet moe van, zijn rationeel-hermeneutisch kader weer uiteen te zetten. Ook hij heeft plaats voor verhalen, maar binnen het raam van een zoekontwerp.

De Kamper dogmaticus, prof. Neven, krijgt een pluim, dus een ruime voldoende. De lichte kritiek op Kuitert kan er bij door. Neven vindt Kuiterts theologie voluit gereformeerd. Wat is de grond voor dit oordeel? Men leest de motivering op blz. 78. 'Het is streng en van een ijzeren consequentie.' 'Een gereformeerd theoloog wil niet alleen weten wat er in religie en cultuur beweerd wordt, maar hij wil er blijkbaar ook greep op hebben.'

Welnu, Kuitert heeft er greep op. 'De strengheid van de uitwerking gaat niet ten koste van een sereniteit, zoals men die bij de beste theologen uit de gereformeerde traditie, ik noem alleen Bavinck, aantreft.' Als ik de schrijver goed begrijp, raakt het gereformeerd zijn vooral de methode van redeneren, de ijzeren consequentie en de sereniteit waarmee dat gebeurt. Dat is op zijn minst een merkwaardige opvatting van wat gereformeerd is. Wie bijvoorbeld de belijdenis van de drie-eenheid van het God-zijn van Christus en van de lichamelijke opstanding naar 1 Korinthiërs 15 uit zijn theologie wegsnijdt, dient - alleen al uit respect tegenover de belijdenis en de traditie - te erkennen dat hij een ander spoor dan het gereformeerde volgt.

Ik kom nog even terug op het slot van het artikel van Neven. Hij verwijt Kuitert dat deze een eenzijdige opvatting van de taal heeft. Kuitert maakt zo maar de overstap van de ene taal, die van de rationele argumentatie, naar de taal van de mystieke ervaring. Kuitert doet dat niet overtuigend, volgens Neven.

Hier ligt eigenlijk heel de zwakte van Kuiterts 'zeker weten'.

Men heeft er van verschillende kanten op gewezen, dat Kuitert eindigt in de mystiek. Aan de mystiek ontleent hij zijn zekerheid. Met een verwijzing naar Psalm 56: Ik heb het zelf uit Zijne mond gehoord. Ik acht dit slot de bezegeling van het subjectivisme van Kuiterts theologie.

Het laatste wat de gereformeerde theologie heeft gewild, is de lof op de (heidense) mystiek te bezingen. De ijzeren consequentie van Kuiterts theologische redeneermethode breekt stuk op de vlucht in de mystiek. Op dit punt zou de kritiek van Neven ijzerscherp geweest moeten zijn. Dan zou hij zelfs op formele gronden niet van een echt gereformeerd boek hebben kunnen spreken. Twee auteurs noemde ik nog niet. Ze zijn beiden filosoof. Dr. A. Zijlstra en mevrouw dr. R. D. N. van Riessen. Hun betoog is tamelijk ingewikkeld. Mevrouw Van Riessen krijgt er zo van langs, dat de lezer denkt, arme Renée (zo noemt Kuitert haar ook in zijn stuk).

Ik tracht de balans op te maken. Kuiterts antwoord aan zijn opponenten is een meesterlijke herhaling van zijn uitgangspunten. Kuitert roept iedere opponent op met hem van start te gaan. Wie dat weigert, wordt terzijde geschoven. Wie dat doet, komt in de greep van Kuiterts ijzeren consequentie.

Vanuit dit gezichtspunt is de titel van deze bundel treffend. Eenvoud bij Kuitert, niet mijns inziens meer op de consequente wijze van redeneren dan op de inhoud en de gevolgen van zijn theologie. De schrijvers zeggen 'Eenvoud bij Kuitert' betekent: 'een verhouding zoeken tot God die recht doet aan Zijn raadselachtigheid' (blz. 11). Leidt deze eenvoud tot mystiek?

Mijn tweede opmerking is deze, dat de oppositie tegen Kuitert in dit boek niet bij de start begint. Men springt halverwege in de trein. Dan kan men hoogstens een greep doen naar de noodrem. De koers verandert men niet meer.

Mijns inziens zou veel duidelijker gewezen moeten worden op de afloop van het boek. Kuiterts beroep op de mystiek is onthullend voor de hele denkweg en de hele methode van Kuiterts theologie. Wie over deze start en over deze finisch niet in debat gaat, wordt door Kuitert ingepakt en meegenomen in zijn methode. Daarvan is dit boek een treffend getuigenis. Aan het slot beheerst Kuitert het veld. Men oordele daarover, zo men wil.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen