Mag dit nog aansturing heten?

Medio 1994 verscheen het rapport Mensen en structuren, waarin verregaande voorstellen werden gedaan met betrekking tot de fusie van de arbeidsorganisaties van de drie kerken, die in het SOW-proces samen gaan. Er ontstond allerwegen grote commotie. Al ver voordat de behandeling van de kerkorde, op grond waarvan alleen maar tot kerkelijke vereniging kan worden besloten, ten einde zou zijn, zouden de arbeidsorganisaties van de kerken al ineen geschoven, gefuseerd worden. Zo zou het proces intussen onder grote druk van de arbeidsorganisatie komen te staan. De structuur liep op de kerkorde vooruit. We schreven over dit stuk een artikel in deze kolommen onder de titel 'De huid is al verkocht, de beer moet nog geschoten worden' (Whvr. 18 aug. 1994). Bovendien - zo luidde de fundamentele kritiek van o. a. prof. dr. J. A. B. Jongeneel - lag nergens aan dit rapport ten grondslag een fundamentele bezinning op de wezenlijke roeping van de kerk en de daar dan bij horende taken.

Toen daar nog bij kwam, dat de consideraties van de classicale vergaderingen inzake de kerkorde uitwezen, dat een groot deel van de Nederlandse Hervormde Kerk helemaal geen fusie wilde (hoogstens federatie), was de impasse compleet. Het proces liep aanmerkelijke vertraging op. En Mensen en structuren leek in de kast te gaan. Ik zeg: leek. Want, toen de synode (geforceerd) besloot het proces toch te vervolgen, werd ook besloten dat elementen van 'Mensen en structuren" zouden mogen dienen voor 'aansturing' naar de ene arbeidsorganisatie, tot op het moment dat de kerken verenigd waren.

Welnu, de bedoelde aansturing is geregeld. Volgende week mag de synode zich er over buigen. De aansturing is echter gewoon een regeling voor uitvoering van fusie, al heeft het die naam nog niet, op korte termijn. Er is alle reden een vlammend protest te laten horen.

On(be)handelbaar

Er liggen vijf deelrapporten ter tafel, waarvan de voorzitter van de stuurgroep, mr. G. H. O. van Maanen, in een interview in Kerkinformatie zegt, dat hij ze 'ademloos' heeft doorgelezen. Dat zal niet ieder, die de samenvattingen in Kerkinformatie leest, hem nazeggen. Zelfs de samenvattingen zijn al zo zakelijk technisch en gedrenkt in vakjargon, dat men zich af mag vragen hoe het gemiddelde synodelid dergelijke raporten verwerken moet, en dan nog in kort tijdsbestek. De kerk wordt getrakteerd op geheimtaal van deskundigen. Alleen al daarom is een dergelijk rapport onthutsend. Geen synode of classis, die tegen dit soort deskundige dwangmatigheid, liever nog deskundig geweld opgewassen zal zijn.

Intussen is het goed even verder te luisteren naar dhr. Van Maanen, die ooit in woede ontstoken was, toen het proces om bovengenoemde redenen vertraging opliep. Hij memoreert, dat de stuurgroep al in het voorjaar van 1995 onder vuur lag, 'van met name de rechtervleugel van de hervormde kerk'.

Dat is de eerste misleiding. Het verzet kwam breed uit de Hervormde Kerk. Hij vervolgt intussen met te zeggen: 'Maar na de triosynode van oktober 1995 is alles op z'n pootjes terecht gekomen. Het contact met de moderamina verliep sindsdien erg goed. Wel moesten we onder sterke tijdsdruk werken'.

De moderamina zijn dus geheel (mede)verantwoordelijk voor wat nu ter tafel ligt. En waarom dan die 'tijdsdruk', gezien het nog lange kerkordetraject?

Verder zegt Van Maanen, dat tussen de aankondiging van een fusie en de realisatie ervan niet al te veel tijd mag zitten. Letterlijk zegt hij: 'Om die reden was ik erg uit op versnelling. Maar ik accepteerde ook dat kerkelijke bestuurlijke molens dit tempo niet aankonden. Dus dan vraag je aan het personeel begrip dat het langer duurt. Dit begrip heeft echter z'n grenzen'. Opnieuw dus de aanvechtbare gedachte, dat het personeel, dat in dienst staat van de ambtelijke vergaderingen, het tempo (mede) mag bepalen en de dienst mag uitmaken.

Evenwel is nu de mijlpaal bereikt, nu er 'een blauwdruk' ligt voor de ene arbeidsorganisatie. Het gaat dus snel.

Een belangrijk punt voor de naaste toekomst wordt de gemeenschappelijke huisvesting, zo wordt gezegd. Welnu, over die huisvesting - het militair hospitaal te Utrecht - mag de synode beslissen aan de vooravond van de behandeling van deze rapporten over de arbeidsorganisatie. Men gaat dus eerst het gebouw kopen en dan over de structuur praten. Dan kan men uiteraard niet meer heen om de blauwdruk voor de structuur, die nu voorligt. De zaak moet immers in versnelling! Het gebouw staat te wachten.

We kunnen niet anders dan concluderen, dat opnieuw de breed kritische stem van de kerk wordt genegeerd. In Kerkinformatie wordt onomwonden gezegd, dat 'managers, teams en commissies (zich) lieten leiden door het structuurrapport 'Mensen en structuren', waarin de hoofdlijnen voor de gezamenlijke organisatie al worden geschetst'. Of een ander citaat: 'De structuur van de 'top' volgt in hoofdlijnen 'Mensen en structuren', met aanpassingen waar dat tot de vereniging nodig is'.

Met andere woorden, dit structuurrapport ('Mensen en structuren'), dat op de kerkorde vooruit loopt, is weer helemaal terug. Van Maanen is tevreden. Dat geeft ons reden om zeer verontrust, om niet te zeggen verbolgen te zijn over deze onkerkelijke gang van zaken. Alle geruststellende woorden over het traject, dat nog moet worden afgelegd en zeker nog tien, misschien wel vijftien jaar zal duren, worden door dit rapport gelogenstraft. De laatste fase inzake de nieuwe organisatiestructuren wordt december 1998 afgesloten. Een ontoelaatbaar voorstel! De behandeling van de kerkorde en de ordinanties gaat immers nog zeker tien jaar duren.

Momenten

Ik kan er niet aan denken hier maar enigszins verantwoord samen te vatten wat de rapporten bieden. Het zou ook onleesbaar worden. Ik volsta met enkele momenten, die nader te illustreren zijn aan de hand van de stukken.

Allereerst iets over de identiteit van de kerk. De kerk moet zich 'de prioriteiten eigen maken vanuit de wereld-samenleving en de kerkelijke oecumene en de plaatselijke kerkelijke gemeenten daar bij betrekken'. En: 'Een kerk is pas echt kerk als ze zich bewust is deel uit te maken van de oecumene.' En verder: 'Met behoud van de veelkleurigheid zal één herkenbare identiteit worden ontwikkeld. Deze kan niet los gezien worden van de identiteit van 'de Kerk', die zich allereerst manifesteert in de gemeenten'.

Welke éne herkenbare identiteit zou men echter in vredesnaam kunnen of willen formuleren voor een kerk, die, tot in het verenigingsproces zelve, in de gemeenten zo zwaar verdeeld is? En welke oecumene men bedoelt laat zich slechts raden. Kan en mag hier een stuurgroep voor de arbeidsorganisatie iets zinnigs over zeggen? Dit is een overschrijding van bevoegdheden, die alleen bij de ambtelijke vergaderingen en de gemeenten liggen.

Intussen zal, zo wordt gezegd, 'de personeelsomvang van de top tot de vereniging extra ruimte moeten bevatten vanwege de verhoudingsgewijze grotere last aan kerkeigen taken.' Van Maanen zei bovendien: 'het is allemaal zo veelomvattend, er zijn zoveel bestuursorganen dat het je een beetje doet denken aan de Russische cavalerie'.

Dat weten we nu dus ook. Het wereldje van de bestuursorganen is zo complex, dat uitbreiding van de top nodig is. In plaats van afslanking van het besturenapparaat zal er nog verder uitgebreid gaan worden.

In de nu voorliggende rapporten blijkt men oude taken nauwelijks af te stoten, terwijl er allerlei nieuwe taken worden ontwikkeld. Van decentralisatie, zoals in de nota 'Dienst en orde' is bepleit, is geen sprake. Van bovenaf wordt alles ge(re)organiseerd. Een landelijk functionaris zal als coördinator, lees aanjager van het proces moeten dienen.

Betaling van de nieuwe structuur moet (hoe kan het anders!) uit de quota komen. Hieruit valt niet anders te concluderen dan dat een inkrimpende kerk een uitbreidende top zal moeten betalen. Gezien de teloorgang van de vrijzinnigheid en de middenorthodoxie in de gemeente zullen de lasten neerkomen op die gemeenten, die het merendeel van de kerkgaande gemeente vertegenwoordigen maar intussen een minderheidspositie in de synode hebben. Het gaat dan bovendien nog om gemeenten, die het SOW-proces niet welgezind zijn.

De synode krijgt voor de komende zitting ook een budget voor 'de noodzakelijke personeelsformatie voor de nieuwe arbeidsorganisatie' aangereikt. Geen enkele informatie daarover echter in Kerkinformatie. Waarom eigenlijk niet?

Met voortvarendheid wordt ook al gewerkt aan de regionale dienstencentra (RDC's), de met de classes verbonden werkverbanden Ook hier loopt de structuur vooruit op de kerkorde. De RDC's moeten werkverbanden zijn voor de 'algemene classicale vergaderingen', die er pas kunnen komen nadat de vereniging een feit is. En wat te denken van zulke RDC's in regio's, waar het verzet tegen SOW groot is?

Intussen spreekt Van Maanen over de 'toegevoegde waarde' van de RDC's. Met andere woorden: de top maakt de dienst uit. Ergens anders lees ik, dat de RDC's voorbereidend werk mogen doen, maar de 'vaststelling' wordt gelegd bij 'de triosynode en plaatselijke organen, de organen van bijstand, de commissies en secties en bij de leidinggevenden', kortom bij de nieuwe radenrepubliek.

Vanuit Provinciale Kerkvergaderingen (PKV's) is mij bekend, dat in die kring is gesteld dat er duidelijkheid moet komen over taakverschuiving van het land naar de regio.                 Decentralisatie dus. Daar is dus helemaal geen sprake van. Bovendien is alleen al voor de huisvesting van de RDC's meer geld nodig dan voor de huidige gebouwen van de PKV's en de gereformeerde particuliere synoden.

Kerk?

En dan de klap op de vuurpijl. 'De arbeids­ organisatie mag (curs. van mij, v. d. G) laten zien dat zij werkt in dienst van de kerken', zegt het rapport. Mag, hoeft dus niet! Veelzeggend is wat op deze uitspraak volgt: 'Voor sommige (curs. van mij, v. d. G) medewerkers zal gelden dat zij lid moeten zijn van één van de drie kerken. Zij krijgen de mogelijkheid om periodiek met het college voor de visitatie te spreken over de spanning, die zou kunnen bestaan tussen geloof en beroepsuitoefening'.

Dit nu is nauwelijks met droge ogen te lezen. Op de éne locatie, waar de éne arbeidsorganisatie gaat functioneren en waar dus het centrum van de kerk gelegen zal zijn, zullen 'sormnige' medewerkers tot de kerk behoren. Scherp gezegd: zou het dan niet zo zijn, dat het college voor de visitatie wel permanent zitting kan houden om over 'de spanning tussen geloof en beroepsuitoefening' te spreken?

Mag zo'n kerk kerk heten, als deze bestuurd wordt door een organisatie met 'sommige' kerkelijk meelevenden? Niet te geloven!

Voldoende

Het lust me niet op details nader in te gaan. Hier is volstrekt duidelijk, dat SOW een top-down proces, een van bovenaf geleid proces is. Met de consideraties van de classes is al geen rekening gehouden. Om over de gemeenten al helemaal maar te zwijgen. Iemand, die verantwoordelijkheid draagt in een PKV, schreef mij: 'De voorgestelde structuur, zoals die op de triosynode aan de orde komt en de manier, waarop die nu wordt gepresenteerd, betekent het geestelijk faillissement van Samen op Weg, omdat het gespeend is van alles wat met geloof. Geest en Kerk te maken heeft'. Ik heb daaraan niets meer toe te voegen.

Het (laatste? ) woord is aan de synode!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen