Studium generale over 'Gegrond geloof'

Op zaterdag 5 oktober was in het propvolle collegerooster van onze Hogeschool ruimte gemaakt voor een openbaar studium generale. Aanleiding was de presentatie van een nieuw dogmatisch standaardwerk met een heel eigen aanpak, getiteld Gegrond geloof*. Het deed mij even denken aan de inleiding op de geloofsleer van de ook in Nederland bekende Anglicaanse theoloog Alister E. McGrath (Christian Theology. An Introduction, 1994) met de bijbehorende Reader (1995). Zijn jarenlange ervaring als docent stelde hem in staat een overzichtelijk, boeiend en vooral ook levendig geschreven boek op tafel te leggen waarin telkens de kernpunten uit de dogmatiek gecombineerd werden met korte beschrijvingen en karakteristieke teksten van belangrijke figuren uit de kerkgeschiedenis. Hiermee vergeleken betekent Gegrond geloof een flink stap vooruit. In tweeërlei opzicht. Elk onderdeel begint met een uiteenzetting van de bijbels-theologische hoofdlijnen. Bovendien worden serieuze pogingen ondernomen op eigentijdse vragen concrete antwoorden te vinden. In zulke gevallen kunnen we niet volstaan met het repeteren van oude formuleringen. Hoe waardevol ook, het zijn wegwijzers uit een leefwereld die niet meer de onze is. Als leerlingen van de Heere Jezus zullen we geconfronteerd met nieuwe problemen opnieuw rekenschap moeten afleggen van de hoop die in ons is. We zullen dat vooral ook met elkaar moeten doen en niet tegen elkaar in. In dat opzicht is Gegrond geloof een verblijdend teken. Auteurs van de gereformeerde gezindte uit diverse kerken hebben eraan bijgedragen.

Drs. N. A. de Waal, directeur van Uitgeverij Boekencentrum en docent sociologie aan onze Hogeschool opende het stadium generale. Dr. ir. J. van der Graaf vertelt over de opzet en geeft een eerste verkenning. In het historisch perspectief worden de Middeleeuwen niet overgeslagen. Voor de manier waarop in de gereformeerde gezindte vaak wordt omgegaan met de geloofsleer gebruikte wijlen prof. A. A. van Ruler als voorbeeld de Dom van Utrecht. Het schip is weggevaagd. Alleen het koor en transept staan er nog en de Domtoren. Van de vroege kerk stapte men direct over naar de Reformatie. Maar de Middeleeuwen zijn er ook nog! En niet alleen in negatieve zin.

Gereformeerde theologie op weg naar 2000

In zijn inleiding Gereformeerde theologie op weg naar 2000 vergelijkt dr. G. van den Brink, predikant in Lelystad en universitair docent aan de Rijksuniversiteit Utrecht, het afbraakproces van het christendom in Europa met de groei van de kerk elders in de wereld, bijvoorbeeld in Korea. In beide situaties ontstaat een toenemende behoefte aan geloofsdoordenking en - verantwoording. Wat gelooft een christen? Niet van alles en nog' wat maar de beslissende waarheid over de zin van ons leven en de wereld om ons heen. Die zin kan onder woorden gebracht worden. Het christelijk geloof bestaat uit een samenhangende verzameling van heldere en concrete overtuigingen. Zij cirkelen rondom deze drie polen: het bestaan van God, de betekenis van Jezus Christus en het werk van de Heilige Geest. Daarom is de christelijke leer een adembenemend gebeuren. Zij wijst één concrete weg aan waarlangs de mens tot heil, tot duurzaam geluk kan komen, namelijk het kennen van Jezus Christus. Alle andere wegen houdt zij ten diepste voor dwaalwegen.

Gereformeerde visie op de Heilige Geest vandaag

Een gereformeerde leer van de Heilige Geest heeft zich vandaag te profileren temidden van een veelkleurige aandacht voor spiritualiteit. Dat stelt prof. J. W. Maris van de Theologische Universiteit van Apeldoorn in het volgende referaat. De christelijke gemeente wordt omringd door nieuwe modellen van spiritualiteit. New Age is daarvan een sprekend voorbeeld. Het christendom wordt afgedaan als een verouderd verschijnsel. Het sola gratia boeit moderne mensen niet meer. Populair zijn allerlei vormen van scheppingsmystiek. Men wil daarin de verwantschap tussen het goddelijke en menselijke ervaren - wat dat 'goddelijke' dan wel mag zijn. Maar ook binnen de kerken is het aantal alternatieven legio. Onder wellicht het merendeel van de 'charismatische' christenen en van hen die behoren tot pinkster-of volle-evangeliegemeenten is de belangstelling voor de Heilige Geest groter dan de belangstelling voor de Heere Jezus.

Toch is veel van de actuele geestelijke dwaalmogelijkheid niet zo nieuw als het lijkt. Ook de Reformatie werd geconfronteerd met geestdrijverij. Juist een gereformeerde leer van de Heilige Geest is door haar bijbelse katholociteit een theologisch huis om als mens spiritueel voluit en ruimschoots in te wonen. Daar is de ruimte van de mens voor het aangezicht van zijn Schepper. Daar is de liefde van de Vader in de Zoon; daar is de genade in de verzoening van de schuld. Daar is het bestemd zijn voor een volmaakt perspectief in de dienst van God. In een gereformeerde pneumatologie (leer van de Heilige Geest) wordt geen enkel stukje uit het grote geheel van de bijbelse boodschap geamputeerd. Heel de Schrift resoneert mee als kennis van de Drie-enige God. Het werk van de Heilige Geest is vooral gericht op het heil van de mens. Er is een innige samenhang tussen het werk van de Geest en het werk van Christus. Buiten Christus om kan zelfs niet eens gesproken worden over de Geest. De volheid van de Geest is geen andere volheid dan die van de volheid van de kennis van Christus. Met het geloof in Christus wordt ook de grens aangegeven voor allerlei extatische ervaringen die we aantreffen bij pinkster-en charismatische christenen. Ook de gedachte van een second Blessing (een tweede zegen als vrucht van de doop met de Heilige Geest, H.d.B.) doorbreekt de geloofsstructuur die eigen is aan het werk van de Geest van God. Heil en heiliging kunnen niet van elkaar worden gescheiden als een eerste en tweede trap op de weg der zaligheid. Er zijn dan ook geen eerste-en tweederangs christenen.

In een gereformeerde leer van de Heilige Geest zal vooral de nadruk gelegd worden op het persoonlijk karakter van het heil. Er is geen geloof zonder wedergeboorte. Ook de verwerving van theologische vakbekwaamheid is naar gereformeerde overtuiging ondenkbaar zonder persoonlijk geloof in de Heere Jezus Christus en zonder het hartelijk besef aangewezen te zijn op de leiding van Zijn Heilige Geest. 'De Geest van Christus, de Geest van geloof, de Geest van vergeving, de Geest van gehoorzaamheid aan het Woord, brengt het leven van de mens en brengt de schepping tot hun eigenlijke doel' (Gegrond geloof p. 330).

Gereformeerde visie op de kerk vandaag

Dr. J. Hoek, studieleider van onze Hogeschool, onderstreept in zijn bijdrage aan deze middag een viertal punten uit zijn hoofdstuk van Gegrond geloof.

1. Wij houden vast aan de overtuiging dat, zoals de Heidelberger zegt, Christus Zijn gemeente 'van het begin van de wereld tot aan het einde' door Zijn Geest en Woord vergadert, beschermt en onderhoudt. Daarmee is de onlosmakelijke verbondenheid van kerk en Israël gegeven. Het is onjuist om Pinksteren het geboorte-uur van de kerk te noemen. Voor een bijbels verantwoorde visie op het kerk-zijn zullen we moeten inzetten bij het blijvende geheimenis van Gods verbond met Israël. Daarmee doen we op geen enkele wijze tekort aan de breuklijnen die diep en pijnlijk zijn geslagen doordat het joodse volk in de breedte Jezus niet als de Messias heeft aanvaard. Principieel genomen is en blijft de gemeente van Jezus Christus een gemeente van joden en heidenen tezamen. Zonder de te verwachten volksgewijze bekering van Israël is die gemeente niet volgroeid. Het smartelijk schisma tussen jodendom en kerk overschaduwt de katholiciteit van de kerk.

2. De christelijke gemeente is charismatisch begaafde gemeente. Ds. C. den Boer heeft keer op keer gepleit voor een nauwere samenhang en samenhang van ambt en charisma in de praktijk van het kerkelijk leven. Helaas vertonen tal van gemeenten in het orthodox-protestantisme het gondelmodel. Ambtsdragers, en in het bijzonder de predikant, zijn actief om het bootje gaande te houden. De goegemeente laat zich geestelijk verzorgen. Maar bijbels gezien zijn ambtsdragers niet in de eerste plaats geestelijk verzorgers. Ze geven leiding en stimulansen aan de velerlei activiteiten van de gemeenteleden. Over het algemeen zijn zowel kerkenraden als gemeenteleden er nog te weinig van doordrongen dat elke gelovige één of meerdere charismata heeft ontvangen tot opbouw van het lichaam van Christus. Deze genadegaven moeten en mogen, 'gewillig en met vreugde, tot nut en tot zaligheid' van de broeders en zusters, jongeren en ouderen in al hun verscheidenheid, worden ingezet. Een kerkenraad die de gemeente op een zijspoor wil rangeren, meestal vanuit de overtuiging dat zij alleen de hoedster van de waarheid zou zijn en dat de gemeenteleden het rechte geestelijk inzicht missen, maakt zich schuldig aan machtsmisbruik en gemeenteafbraak in plaats van door dienstbetoon gemeenteopbouw te bevorderen.

3. Er is een eenheid van het ware geloof door alle kerkmuren heen. In E.O.-kringen noemt men dat 'de oecumene van het hart'. Het gaat dan om een bovenkerkelijke, geestelijke eenheid die gelovigen vanuit verschillende kerkelijke herkomst ervaren, zonder dat dit leidt tot onverschilligheid ten aanzien van zichtbare, institütaire eenheid. Het is goed en heilzaam wanneer christenen elkaar interkerkelijk regelmatig gaan ontmoeten in gebed en bezinning. Evenzo wanneer plaatselijke kerken samenwerking zoeken, kanselruil beoefenen en de avondmaalsviering voor elkaar openstellen zonder daarin door de kerkverbanden te worden gehinderd. Zo kan er vanaf de basis iets groeien.

4. De bruid is dienstmaagd. Zij is alert en actief. Zij waakt totdat de nacht voorbij is en tegelijkertijd werkt zij zolang het dag is. Het gaat om een kerk die er in de eerste plaats is voor de Heere, maar die er vervolgens ook is voor de mensen! De agenda van de kerk wordt niet door de wereld bepaald. Maar zij neemt die agenda wel hoogst ernstig. De innige overgave van Maria in de verborgen omgang met de Heere en de taaie inzet van Martha in een werefd waarin zo schrijnend behoefte is aan daadwerkelijke hulpverlening en diaconale inzet, komen niet in mindering op elkaar maar stimuleren elkaar wederkerig. Dat laat zich actualiseren in het beeld van de vierende, de samen-levende, de lerende, de getuigende en de dienende kerk (Gegrond geloof, p. 419-432). In deze kerk hebben we fiducie, ook op de drempel van de 21e eeuw. Christenen geloven aan de kerk, omdat ze in God geloven.

Gereformeerde gedachten over het gebed vandaag

Slechts zelden wordt in de dogmatiek een plaats ingeruimd voor het gebed. Gelukkig is dat in Gegrond geloof wel het geval. Drs. M. van Campen, docent aan onze Hogeschool, nam dit hoofdstuk voor zijn rekening. Hij was dus de aangewezen man om dit onderwerp in te leiden. Het gebed is de slagader van het geloof. Maar die slagader raakt verstopt als mensen het bijbels Godsbeeld niet meer accepteren. Is God werkelijk de almachtige Vader? Maar waarom grijpt Hij dan niet in om een einde te maken aan alle ellende in de wereld? In dit afbraakproces is ook de natuurwetenschap een belangrijke factor. Wat in vroeger tijden gezien werd als het werk van God en waar je dus God voor nodig had, regelen de mensen nu zelf. Zo ontstaat het beeld van de machteloze God. Van Hem moet je geen wonderen verwachten. Hij is niet de Helper in nood, maar een gesprekspartner aan wie je je verhaal kwijt kunt. De Vader als jouw Bondgenoot. Een voorbeeld van zo'n nieuwe visie op het gebed vinden we in het boek van W. R. van der Zee, Gebed met open ogen. Woorden en gebeden rond het Onze Vader (1982). Bidden nieuwe stijl is volgens Van der Zee niet vragen om een bovennatuurlijk ingrijpen, maar om kracht. moed, wijsheid, de bereidheid om zelf in te grijpen. Niet vragen om het onmogelijke, maar om een helder oog voor wat mogelijk is. Niet vragen om wonderen, maar om dat ene wonder: je eigen verandering (geciteerd in Gegrond geloof, p. 539).

Hoe anders Calvijn. Bij hem gaat het onderricht in de beloften van God aan het gebed vooraf. In die beloften ligt ook de garantie voor de verhoring van onze gebeden. God vervult niet al onze wensen maar wel al Zijn beloften. Zij geven ook de grenzen aan van onze gebeden. We mogen niet boven Zijn beloften uitgrijpen. Het is precies omgekeerd. Uitgaande van de beloften die God ons geeft mogen wij in onze gebeden tot Hem opklimmen. De zaken lopen Hem niet uit de hand. Kenmerk voor een gereformeerde leer van het gebed is de presentatie van God. De Vader is in gesprek met Zijn kind. Daarom mag Zijn kind in gesprek zijn met de Vader. Altijd.

Van dogmatiek naar dogmatiseren

Er zijn dogmatieken in menigte. De vraag is: hoe gaan we ermee om. We kunnen niet volstaan met vast te stellen of we er al of niet mee instemmen en tot op welke hoogte. Dan zijn we veel te passief. Bezig zijn met dogmatiek is je op geordende wijze bezinnen op het geloof dat de Schriften ons leren. Dus zélf gaan dogmatiseren. Staande in de traditie van de Reformatie. Als christenen van déze tijd. Daartoe worden we door dit standaardwerk uitgenodigd. Het biedt ons ook de nodige hulp. Compleet is het niet. Er blijft dus ruimte over voor ons. Om zelf bezig te zijn in de dingen van het Koninkrijk van God. Om te ontdekken, keer op keer: in het dogma sluimert het loflied:

Laat U mijn tong en mond
en 's harten diepsten grond
toch welbehaag'lijk wezen.

H. J. de Bie

*) Gegrond geloof. Kernpunten uit de geloof leer in bijbels, historisch en belijdend perspectief, red. dr. G. van den Brink, drs. M. van Campen en dr. ir. J. van der Graaf, 605 pag., geb., ƒ 89, - , uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer 1996.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen