De reformatie van de muziek

Op woensdag 2 oktober jl. vond er in de aula van Pabo 'De Driestar' te Gouda een 'geboorte' plaats. Een nieuwe bundel met 100 liederen voor de christelijke basisschool zag het licht. De presentatie vond plaats op bovengenoemde datum en locatie.

Nadat in 1987 tot de definitieve uitgave van deel 1 besloten werd, die in 1994 een derde druk beleefde, heeft het Bestuur van de Stichting Geestelijk Lied Gereformeerde Gezindte, gestimuleerd door de goede ontvangst van deel I, besloten een nieuwe bundel kinderliederen samen te stellen voor kinderen van 4 tot 12 jaar.

De basisscholen, de (kerkelijke) clubs, de zondagsscholen en verschillende vormen van evangelisatiewerk zijn weer 100 liederen rijker geworden. En: wie naast de psalmen ook thuis met de kinderen verantwoorde bijbelliederen wil zingen, vindt in zowel de eerste als de tweede bundel (alsmede in de bundel 'Uit Aller Mond', die door dezelfde Stichting is samengesteld) voldoende zangstof.

Neerlandici, musici, theologen en basisschoolleerkrachten hebben gestreefd naar een goed gehalte qua tekst en melodie. Het zijn liederen die bijbels verantwoord zijn en geheel in overeenstemming met de belijdenisgeschriften van de kerk der reformatie.

Dat Gods lof bezongen wordt, ook uit de mond der kinderen, blijft het verlangen van het bestuur en de werkgroep.

De bundel oogt fris (compliment voor uitgeverij Boekencentrum), de muzieknotatie is helder en overzichtelijk (Compoprint, Ermelo) en nodigt uit tot dagelijks gebruik.

In het bijzonder basisschoolleerkrachten: versta uw taak!

Herinnering

Onvergetelijk zijn de zanguren die we op de lagere school genoten. Ik herinner ze mij nog goed. Daar waren de psalmen met de enige gezangen. Zij stonden bovenaan het repertoire. Vervolgens zongen we goede gezangen, vooral de gezangen die de heerlijke heilsfeiten bezingen. En we zongen (op enkele liederen na) de gehele bundel 'Wie zingt mee? ' (Uitgave der Nederlandse Zondagsschool Vereeniging, Amsterdam-C). Om tenslotte te noemen de wereldlijke liederen van jagers, die tara... tara blazen, van de krekel en de mier, van de herfst en van dat kleine vogeltje op die altijd groene tak.

En dan te bedenken dat de lagere school de naam droeg 'School der Gereformeerde Gemeente'. De bovenmeester, een waarlijk vrome man, was ouderling ter plaatse. Hij en zijn collegae hebben op allerlei wijze diepe indruk nagelaten. Wat zou ik ze graag nog eens willen spreken en hen bedanken. Vele goede herinneringen aan het bijbelonderwijs èn de zangles zijn bewaard gebleven. We zongen met begeleiding op het harmonium dat het een lieve lust was!

Luther

Wanneer Maarten Luther in die dagen had geleefd en deze school had bezocht, had hij zeker voor de zangles zijn baret afgezet. U weet toch dat in het leven van de hervormer van Wittenberg de muziek een belangrijke rol heeft gespeeld? ! Zijn leven is van begin tot eind van muziek vervuld geweest. Hij heeft haar levenslang boven alle andere kunsten lief gehad en geestdriftig beoefend. Het was uit pure levensbehoefte. Dat is heel herkenbaar! Hij zong graag en volgens tijdgenoten ook zuiver. Hij bespeelde de luit, schreef liederen en had de leiding over een huiscantorij.

Philippus Melanchton sprak aan de baar van de hervormer dat de overledene ook een goed musicus was en dat God hem ook met deze gave had versierd om het grote werk van de reformatie te verrichten. De muziek had dus vat op de hervormer van Wittenberg. Maar het was bij hem niet louter accepteren en consumeren. Als student beoefende hij de muziek. Het hoorde bij de opleiding. Als kloosterling werd hij ondergedompeld in de kerk-muziek. Na de ontdekking in zijn leven, botste Luther ook met de muziek van zijn dagen en heeft heel wat bezwaren geopperd tegen haar gebruik. Luther kreeg van zijn kant greep op de muziek. Ook deze kunst moest hervormd worden!

De muziek verblijdde, vertroostte en bemoedigde hem. Toen hij eens hevig werd aangevochten en geen raad meer wist, vluchtte hij zijn werkkamer uit de tuin in, klampte zich vast aan de lavendelboom en begon te zingen: 'Christum, wir sollen loben schon'. Dat hielp en gaf hem weer kracht. Anders, zo verklaarde hij, was ik vergaan.

Muziek is van goddelijke oorsprong en daarom kan zij zoveel. Zij kan alle treurige en onrustige gedachten verdrijven. De duivel wordt er door verdreven en daarom is de plaats van de muziek direct naast de theologie. Een heel gezangenboek heeft Luther nagelaten en vele liederen zweefden zijn studeerkamer uit, levendig door muziek, die vaak opgewekt klonk.

Ik memoreerde al, dat van jongs af aan in het onderwijsprogramma aan muziek grote aandacht werd besteed. Want wie niet zingen kon, was geen knip voor zijn neus waard. De muziek werd gezien als een belangrijk element in de geestelijke opvoeding van de jeugd.

Een schoolmeester die niet kon zingen, keek hij eenvoudig niet aan.

En als hij met een fervente muziekverachter te maken kreeg, wond Luther zich op. Dan rekende hij met hem af als met een 'grober Klotz', een grove lummel, lomperd, houten klaas, let wel: in wiens theologie iets haperde!

'Ik zou alle kunsten, in het bijzonder die der muziek, gaarne in dienst willen stellen van Hem, die haar gegeven en geschapen heeft'.

Zingt de HEERE een nieuw lied!

Dat brengt Luther tot de uitspraak: wie in ernst gelooft, dat God ons door Christus verlost heeft van zonden, dood en duivel, die kan het niet laten. Hij moet er vrolijk en met lust van zingen.

Het zingen en musiceren wordt voor de reformator tot een toetssteen. Over kenmerken gesproken!

Want 'waar je ziet en hoort dat men het Onze Vader bidt, ook psalrrien en geestelijke liederen zingt, daar kun je er zeker van zijn dat daar een heilig christelijk volk is'.

Overpeinzing

Waar een calvinist, die van Luther houdt, zich ook zorgen over kan maken:

- Zorg over de geringe aandacht voor muziek in de geloofsopvoeding in het gezin.

Ik heb het bange vermoeden dat onder ons veel te weinig in gezinsverband gezongen en gemusiceerd wordt. Waar gaan in de gezinnen na de maaltijd de monden open en komen de tongen los om dan toch zeker de schoolpsalm van de kinderen te zingen? Waar zet op zaterdagavond en op zondag vader/moeder/zoon/dochter zich achter het klavier om de zang te begeleiden? Waar worden kinderen van jongs af aan gestimuleerd om een instrument te bespelen?

Wat zongen we vroeger onze kelen schor met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen. Wat kon je op deze wijze uitzingen wat er in je jonge hart omging aan klacht en jubel.

Laten we vandaag de dag bij snarenspel (gitaar of piano) en orgel de Naam des Heeren grootmaken en elkaar vermanen en vertroosten.

Wanneer ouders meer werk zouden maken van het bijbrengen (of laten bijbrengen) van een goede muzikale smaak, zouden er onder ons minder jongeren zijn wier belangstelling op muzikaal gebied uitgaat naar muziek die eerder uit de koker van de duivel komt, dan dat ze schepping van de Heilige Geest is; en zouden minder ouders met de handen in het haar zitten over de muzikale interesse van hun kroost. Of: zijn vele ouders de mening toegedaan dat het luisteren naar pop-muziek alleen maar een kwestie is van 'een andere smaak hebben'? Bezinning is in onze dagen meer dan noodzakelijk.

- Zorg over het muziek-onderwijs op de basisscholen en het voorgezet onderwijs. Is over het algemeen op vele scholen de muzikale vorming niet beneden peil? Aan het zang-onderwijs (iets meer dan een ogenblik een versje zingen) wordt over het algemeen weinig aandacht besteed. Op vele prot. christelijke scholen is er van de wekelijkse psalm niet veel meer over.

En op vele reformatorische scholen ontbreekt het aan het aanleren van vele goede gezangen en andere verantwoorde liederen, waardoor van jongs af aan de stem geschoold wordt. Er is naar mijn mening ook wat dit betreft duidelijk een verstarring opgetreden in vergelijking met mijn jeugdjaren.

Och, kon Maarten Luther eens de basisscholen visiteren en de leerkrachten bevragen op hun muzikale activiteit, hen examineren op hun zangkunst en op het (tenminste) kunnen hanteren van de blokfluit om de kinderen op de juiste toonhoogte te brengen en te houden.

Waarom op de basisschool ook niet begonnen met het leren herkennen van de verschillende muziekinstrumenten en het leren luisteren naar goede klassieke muziek?

Hoe komt het toch dat de godsdienstles op het reformatorisch voortgezet onderwijs grote nadruk heeft (houden zo!), maar dat de muziekles hier en daar echt verwaarloosd wordt? Juist in die leeftijdsfase is een goede muzikale vorming/opvoeding zo belangrijk!

- Zorg over het in praktijk brengen door de predikanten van datgene wat staat in artikel XVI, 3 van onze kerkorde. Het kerkelijk onderricht betreft ook het kerklied, waarin geoefend moet worden. Predikanten zullen zich toch ook wat moeten bekwamen in het zingen en de belangstelling voor goede muziek meer moeten aankweken. Als voorganger toch ook een beetje een voorzanger zijn! Stimulerend bezig zijn, zoals Luther ons een voorbeeld heeft nagelaten. Laten we op de catechese, op kringen rondom opvoeding en op jeugdclubs en jeugdverenigingen zaken als popmuziek/house-muziek maar ook gospelmuziek niet onbesproken laten. Ds. J. van Amstel schreef onlangs een verhelderend boek over deze zaken (uitgegeven bij Frits Hardeman).

Verantwoord

Mijn laatste zorg, die ik in dit verband hier wil verwoorden, is het grote gemak waarmee ons allerlei 'liedjes' gezongen worden, die inhoudelijk niet schriftuurlijk zijn. Hoeveel liederen die het vandaag de dag goed doen zijn niet geheel vrij van arminiaanse/remonstrantse dwalingen? Op z'n minst treffen we vaak eenzijdigheden aan. Wat is het jammer dat er zoveel wildgroei is ontstaan ook op dit terrein. Allerlei bundels doen de ronde. Enthousiaste jongeren stellen ze samen en er wordt geestdriftig gezongen.

Drs. H. van 't Veld sprak bij de presentatie van de bundel waarover ik aan het begin van dit artikel sprak de volgende woorden: 'Wat is het jammer, dat de scholen, als ze besluiten niet langer uitsluitend de psalmen te zingen, overstappen op het uitsluitend evangelisch lied, de "gospel songs", waarin de "praise", de lof, overheerst, de handen altijd opgeheven zijn en er meestal gewandeld wordt in het licht'.

Deze woorden gelden niet alleen het schoolleven, maar ook het zingen in de samenkomsten in de gemeente. Wanneer we in de eredienst kiezen voor de psalmen, laten we dan tijdens andere samenkomsten van jongeren/ouderen als we andere liederen zingen toch bijbels verantwoord bezig zijn.

De Stichting Geestelijk Lied Gereformeerde Gezindte heeft nu drie verantwoorde bundels het licht doen zien. Bundels, die na het psalmenboek er wezen mogen wat betreft inhoud en muzikaliteit.

Ik noem ze nog eens: Uit Aller Mond, bestemd voor koorzang, verenigingsleven en gezin en school; en Ook Uit de Mond der Kinderen... deel 1 en deel 2, bestemd voor de christelijke basisschool, jeugdclubs en het gezin.

Laten de leidinggevenden op de scholen, de kerkenraden en de vaders en de moeders toch hun taak verstaan in de muzikale vorming van hen die aan hun zorgen zijn toevertrouwd.

Dat de drie genoemde bundels hun weg onder ons vinden is mijn hartelijke wens. We eindigen met een citaat uit de tafelgesprekken van Luther: 'Ik heb altijd van muziek gehouden. Wie deze kunst beoefent, is voor alles geschikt. Zingen is de beste kunst; zij sluit de zorgen weg.'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen