Gemeenschap in de gemeente onder spanning

Dit staat te lezen in het vijfjaarlijks rapport van de visitatoren-generaal van de Nederlandse Hervormde Kerk over de periode 1990-1995, dat verscheen als een handzaam boekje onder de titel 'Waar is de kerk? '.

'Ook gemeenten die een uitgesproken modalitaire kleur laten zien, vertonen toch een interne veelkleurigheid', zo lezen we verder. 'Een gemeente die bijvoorbeeld als hervormd gereformeerd te boek staat kent gemeenteleden van meer bevindelijke, confessionele, evangelikale of nog een andere signatuur.'

De gemeenschap - zo stelt het rapport - wordt bedreigd door wat men noemt huiselijke motieven ('we hebben het onder elkaar zo goed'), de neiging om een soort 'vereniging van gelijkgestemden' te vormen, het streven naar uniformiteit ('anderen worden tot tweederangschristenen gedegradeerd'), ontwikkeling in de richting van een nieuwe 'domineeskerk', en het kerkelijk 'winkelen op zondag'.

Samen op Weg

Intussen spreekt het rapport ook eerlijk over de gevolgen van het Samen op Wegproces in de gemeenten. Opvallend veel gemeenten, zo wordt gezegd, melden de afgelopen jaren 'na een veelbelovende start stagnatie in het SoW-proces vanwege "gereformeerd ongeduld". Daarbij wordt een duidelijk mentaliteitsverschil zichtbaar ~ de hervormde beschouwende en afwachtende houding tegenover de gereformeerde planmatige en op uitvoering gerichte instelling'.

In de samenwerkingsfase voeren gereformeerden soms veranderingen door, die bij hervormden niet geaccepteerd worden, bijvoorbeeld het toelaten van kinderen tot het avondmaal. 'Dat geeft voeding aan de hervormde vrees "straks" door de gereformeerde doeners overheerst te zullen worden.'

Dat SoW in de gemeente ook gemeenschaps-ontbindende uitwerking heeft moge blijken uit de volgende passage uit het rapport, handelend overigens over bepaalde gemeenten waar SoW in gang is gezet:

'Veel gemeenten maken melding van leden die helaas niet meegaan. In de periode dat alles in SoW-verband samen werd gedaan zijn deze mensen onzichtbaar geworden. Geconstateerd wordt dat vooral ouderen afhaken. Een deel wordt opgevangen door baptisten-of pinkstergemeenten. Soms lezen we, dat mensen zich na enige tijd bij een ander kerkgenootschap aansluiten. Maar wij kunnen niet optimistisch zijn over het percentage waarbij de kerkelijke betrokkenheid verloren gaat. Vrij algemeen komt in de grotere plaatsen voor het toetreden tot een andere, niet-SoW-wijkgemeente. Veelal, laten "afhakers" zich niet meer horen, ook niet op het spreekuur bij de bijzondere visitatie voorafgaande aan de federatiegoedkeuring, al zijn hierop wel uitzonderingen. Het zijn maar enkele SoW-tegenstanders, die bij definitief samengaan aan de gemeente verbonden blijven. De "perforatieregeling" werkt ook in de hand dat zij elders gaan meeleven.'

Uiteindelijk wordt geconcludeerd dat de 'ongelijktijdigheid' van het proces in de gemeenten sinds het vorige visitatierapport alleen nog maar is toegenomen en dat dit gepaard gaat met toenemend 'congregationalisme', kort gezegd: gemeenten-losvan-elkaar, zonder kerkelijk verband. Letterlijk wordt gezegd: 'Het afwijzen en het aanvaarden van SoW doet meer en meer gemeenten van gelijkgezinden ontstaan, waarbij het verband met-de gehele kerk uit de beleving verdwijnt'. En ook: 'De ernst waarmee de tegenstanders van SoW hun bezwaren verwoorden en de neiging tot bundeling van gelijkgerichte krachten, die hier en daar naar voren komt, maakt optimisme over de gevolgen van een voltooid SoW in dat deel van de kerk niet alleen ongeloofwaardig maar ook levensgevaarlijk.' Het wantrouwen inzake SoW richt zich overigens ook op zaken, die in de Hervormde Kerk (al lang) spelen. Negatief beleefde situaties in de eigen Hervormde Kerk worden in toenemende mate met SoW verbonden. Letterlijk: 'De vrouw in het ambt, de aanvaarding van de homoseksuele leefwijze en de veranderingen in de verhouding van beleid en beheer worden dan met SoW in verband gebracht. Hierbij wordt door predikanten en kerkenraden soms 'informatie' verstrekt, waarvan het gehalte de toets van christelijke en zelfs 'neutrale' ethiek niet kan doorstaan.'

Positief

Uit het bovenstaande moge duidelijk zijn, dat de visitatoren in alle openhartigheid en eerlijkheid, vanuit hun ervaringen in de contacten met de gemeenten, stellen dat de gemeenschap in vele gemeenten onder spanning staat. Anderzijds blijven zij niet in het negatieve steken. Het rapport begint bijvoorbeeld met een hoofdstuk over het diaconaat, waarin wordt opgemerkt, dat de diaken voor het leven van de gemeente vaak van meer betekenis is dan gedacht wordt. Wat de hervormd gereformeerde kring betreft wordt gewezen op het 'succes' van het werelddiaconale project 'Luisterend dienen', een totaal pakket van projecten gericht op hervormd gereformeerde gemeenten. Opvallend is hier trouwens, dat gemeenten in het algemeen om 'projecten' vragen.

In het hoofdstuk 'De gemeente als leergemeenschap' worden verder positieve elementen genoemd inzake de lering, zoals die vorm krijgt in de catechese, het kringwerk, vorming en toerusting van gemeenteleden. Hoewel daartegenover staat, dat een hoofdstuk eerder wordt gezegd, dat de visitatoren het verontrustend achten wanneer zij regelmatig vernemen dat het met het bijbelgebruik en de bijbelkennis droevig gesteld is.

Bij alle positieve zaken, die de visitatoren echter noemen, laat de zorg om de gemeente als gemeenschap zich intussen niet naar achter dringen. Wie geen vreemdeling is in het kerkelijk Jeruzalem van onze dagen kan de analyse van dit rapport intussen alleen maar beamen. Puntsgewijs wil ik hier nog enkele zaken nader onderstrepen en van een kanttekening voorzien.

Top-down

Als het waar is - en het is waar - dat SoW in allerlei gemeenten schadelijke, ontbindende gevolgen heeft - het rapport spitst ze toe op gemeenten waar SoW al aan de orde is, dus nauwelijks of niet op hervormd gereformeerde gemeenten - is het dan niet zaak het beleid inzake SoW drastisch te herzien? Visitatoren generaal leggen toch niet alleen hun oor te luisteren in de gemeente, maar adviseren toch ook (het moderamen van) de synode? Als het SoWproces in de gemeenten, hier en daar, her en der tot grote spanningen leidt, wordt het dan niet tijd om orde op zaken te stellen? Hiermee verdraagt zich niet het topdown beleid, het beleid vanboven-naar beneden, dat gevoerd wordt. Prof. dr. J. A. B. Jongeneel spreekt zelfs van 'bevelstructuur (zie elders in dit nummer). Als er zich dan ook ontwikkelingen in de richting van congregationalisme voordoen (gemeenten-los-van-elkaar) dan kan dit toch geen winst zijn voor een kerk? En als gemeenteleden afvloeien is dat in een tijd van ontkerkelijking toch alleen maar verlies! Als dan toch een kerk wordt ingericht, die dwangmatig vanuit de top naar de gemeente werkt, dan moet dit toch gaan wringen? Zelfs de stem van de classis wordt van tijd tot tijd gesmoord.

We weten heel best, dat ook een adviescollege als dat van de visitatoren-generaal geen grote bevoegdheden heeft. Maar misschien zou dit college toch eens een adviesrapport met een eigen beleid kunnen overwegen met betrekking tot de heilloze top-down structuur!

Tolerantie

We onderkennen het verschijnsel, dat vandaag allerlei zaken binnen de Hervormde Kerk zelve, die als negatief worden beleefd, met SoW in verband worden gebracht. Genoemd worden de kwesties van de vrouw in het ambt, aanvaarding van homoseksuele praxis en de kwestie 'bestuur en beheer'. Aanvullend kan men zelfs zeggen, dat dit de belijdeniskwestie geldt.

Nu heeft op zich, gegeven de zich verenigende kerken, als het erop aankomt alles wel met SoW te maken. Het is overigens zeker waar, dat hier soms in gemeenten tendentieuze 'informatie' wordt gegeven, die zelfs demagogisch van aard kan zijn. Maar speelt hier ook niet een andere kwestie een rol, die door de visitatoren ook wordt genoemd? De wijze, waarop gereformeerden met omstreden zaken omgaan, verschilt immers fundamenteel van de gedragslijn van de hervormden? Hun nieuw verworven inzichten moeten op staande voet algemeen worden. Dat brengt een hoge graad van intolerantie met zich mee ten aanzien van hen, 'die zover nog niet zijn'. Vrees voor overheersing door de gereformeerden op vitale punten van belijden en ethiek komt dan ook niet zo maar uit de lucht vallen. Het laat zich nu bijvoorbeeld al narekenen, dat ten aanzien van het huwelijk en anderssoortige relaties (het al of niet opnemen in de kerkorde voor de VPKN) de verhoudingen in de Gereformeerde Kerken gans anders liggen dan in de Hervormde Kerk. De 'mentaliteit' in deze mag niet worden onderschat.

Hervormd gereformeerden

Het rapport volstaat met het geven van globale inzichten. Het gaat niet rechtstreeks of uitvoerig in op wat in de onderscheiden modaliteiten speelt. Toch wordt door het hele rapport heen ook één en ander over de hervormd gereformeerde richting gezegd, waarvan moet worden gezegd, dat het volstrekt herkenbaar is. Elke hervormd gereformeerde gemeente kent stromingen, zo wordt gezegd. Wie zal het kunnen ontkennen? ! De visitatoren pleiten er in het algemeen voor, dat de stromingen ook in de kerkenraad vertegenwoordigd zijn. Op zich is dat begrijpelijk. Soms voeren kerkenraden een bewust eenkennig beleid, met alle spanningen, die dat met zich meebrengt. Maar het vertegenwoordigen van alle stromingen is ook niet zonder risico. Dat kan alleen wanneer ook het onder­ linge gesprek wordt gevoerd en men samen dit gesprek ook aan kan in het besef bijeen te horen.

Een kerkeraad kan immers ook onwerkbaar worden. Het gegeven van de stromingen is er. Men kan dat willen ontkennen of verdringen, maar daarmee zijn ze op zich niet verdwenen. Hooguit verdwijnen er dan mensen uit de gemeente. Wanneer er echt sprake is van verschillende stromingen, die zich duidelijk manifesteren (met als uitersten 'reformatorischen' en 'evangelischen'), dan zal terwille van de gemeenschap in de gemeente het gesprek moeten worden gevoerd. Het is een kleine moeite om spanningen te laten escaleren tot breuken. Het vraagt echte wijsheid om de gemeente, ook wanneer zich verscheidenheid voordoet, bijeen te houden. Als zodanig doet het rapport ook impliciet een appèl op hervormd gereformeerde gemeenten.

'Onder druk'

'Juist op het punt van de geloofsbeleving wreekt het zich, dat in toenemende mate het geestelijk en theologisch gehalte van kerkenraden onder druk staat', zeggen de visitatoren. Niet duidelijk is wat bedoeld wordt met 'onder druk' staan. Het wordt gezegd (mede) in verband met SoW, waarna dan in één adem wordt gezegd: 'daardoor wordt het So W-proces te vaak bepaald door de inzichten en de karakters van de predikant-voorgangers'. Hoe we dit ook verder moeten interpreteren, feit is dat zich in allerlei gemeenten spanningen voordoen tussen de predikant en de kerkenraad en dat de kerkenraad dan theologisch niet altijd tegen de predikant is opgewassen. Eigenmachtig optreden van predikanten kan overigens óók leiden tot grote spanningen, hetzij openlijk - en dan wordt het een 'zaak' - hetzij verborgen. In het laatste geval vereist het soms in niet geringe mate tact van de kerkenraad om de spanningen niet over te brengen op de gemeente. Maar feit is, dat ook hervormd gereformeerde gemeenten hier en daar onder spanning staan vanwege kwesties, die zijn gaan optreden tussen kerkenraad en predikant. Bepaalde circuits kunnen die spanningen bovendien nog versterken.

Prioriteit

Bij alle aandacht, die er vandaag is voor het reilen en zeilen van de kerk in breder verband, met name vanwege SoW, mogen we niet vergeten, dat de gemeente zelf prioriteit heeft. De kerk is daar, waar de gemeente is. Daar mogen we ook als hervormde gereformeerden in de kerkelijke spanningen van vandaag wel op bedacht zijn. Het mag onze vurige bede zijn, dat ook in hervormd gereformeerde gemeenten de spanningen juist vanwege SoW niet toenemen. Fixatie op SoW kan ook de opbouw van hervormd gereformeerde gemeenten verlammen.

Het zal bovendien ook in den brede zaak zijn zorgvuldig om te gaan met elkaar. Al te gemakkelijk worden ook van elkaar karikaturen gemaakt of wordt wantrouwen gewekt, dat overslaan kan op de gemeenten als zodanig.

Ook in hervormd gereformeerde kring is er sprake van 'ongelijktijdigheid', in die zin, dat de ene gemeente veel meer aan het front van de SoW-ontwikkelmgen staat dan de andere. Stadsgemeenten hebben het hier moeilijker dan menige dórpsgemeente.

Enerzijds is het verder waar, wat de visitatoren zeggen, dat de dorpsgemeenschap en de kerk niet (meer) samenvallen. Anderzijds zijn er (nog) zoveel gemeenten, waar de kerk helemaal tot het dorp behoort, dat men er niet aan moet denken vvelke gevolgen scheuringen in de gemeenten zouden kunnen hebben. Dat raakt de hele gemeenschap! Maar afgezien daarvan, het bewaren van de heelheid van de gemeente is altijd, maar zeker vandaag, een hoge opgave en als zodanig een grote gave.

Waar de ijzige wind van de polarisatie gaat waaien, wijkt de Geest. Dan zal geestelijke gemeenschap uitdoven. Die gemeenschap staat vandaag onder spanning. Ze kan worden aangewakkerd of worden beteugeld. Visitatoren worden er meestal bij gehaald als het te laat is. Het rapport van de visitatoren geeft alle aanleiding om de blik naar binnen te slaan. Om het grote goed van het kleinood van de gemeente te bewaken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen