Armenzorg (1)

Een bisschop heeft gesproken en opeens weet iedereen het weer in Nederland: ook in onze samenleving hebben we te maken met armoede.

Nu is dat natuurlijk niet afhankelijk van een uitspraak van wie dan ook en als we de situatie om ons heen goed in de gaten houden, hadden we het ook zonder spraakmakende uitspraken wel kunnen weten, dat armoede in ons bestel weer opnieuw een steeds breder verschijnsel is geworden. Naar aanleiding van een gesprek, dat premier Kok had met de bisschop van Breda over diens uitspraken over armoede, zei eerstgenoemde, dat de kerken een grote rol kunnen spelen bij de bestrijding van de armoede vanwege hun kennis van zaken op het lokale niveau. Wat hij praktisch gezien met deze opmerking bedoelde, is niet geheel bekend. Al eerder hebben politici een grotere rol voor de kerken genoemd als een van de oplossingen voor het probleem van de groter wordende armoede, maar tot dusver is er van een structureel overleg tussen overheid en kerken niet veel terecht gekomen op dit gebied.

Zorg

Het woord 'zorg' staat in het centrum van de belangstelling. In een samenleving, die steeds meer individualiseert en verzakelijkt, lijkt het of het begrip 'zorg' een vluchtheuvel is geworden, waarop men in menselijke verhoudingen kan spreken. Het is echter de vraag, of het woord 'zorg' ook altijd de lading dekt, die (in samenstellingen) daarmee geassocieerd wordt. Wanneer men spreekt over zorg voor de ander, dan wordt daarmee gedacht aan een directe bemoeienis van de ene mens met de andere. In die zin kan men ook zorg hebben voor huisdieren. Anders wordt het als er gesproken wordt over zorg voor de natuur. In de eigen naaste omgeving kan men nog wel iets doen voor en in de natuur, maar hoe is de band te verklaren tussen de donateur van een vereniging die de zorg voor de natuur als doelstelling heeft en de natuurgebieden, die deze vereniging onder zijn beheer heeft.

We gaan nog een stapje verder: Bij 'gezondheidszorg' kent men de associatie met verpleegkundigen, die zieke mensen aan het verzorgen zijn, maar wat te denken bij een woord als 'zorgsector', wanneer gesproken wordt over het geheel aan instellingen, die zich bezighouden met enigerlei zorg voor anderen?

Wij leven in een zogenaamde verzorgingsstaat. Een verzorgingsstaat is een samenlevingsvorm die gekenmerkt wordt door een op democratische leest geschoeid systeem van overheidszorg, dat zich garant stelt voor het collectieve welzijn van allen, die tot deze samenleving behoren. Voorwaarde is dan wel, dat de economie geen teruggang vertoont.

Het gaat om het welzijn van de burgers. Het welzijn van de burgers wordt echter in toenemende mate gezien als materieel welzijn. De vraag is in hoeverre ook het geestelijk welzijn van de burgers een zorg is voor de overheid. Is het voldoende te stellen, dat het geestelijk welzijn van een ieder is gewaarborgd als een ieder de mogelijkheid heeft om zichzelf te ontplooien, daarbij niet gehinderd door armoede of door andere burgers? Met andere woorden: is het doel van de zorg bereikt, als niemand op welke wijze dan ook gehinderd wordt in zijn of haar ontplooiing? Kan men eigenlijk wel zeggen, dat een neutrale overheid in staat is om zorg te dragen voor het welzijn van de burgers. Kan een overheid niet meer doen dan voorwaarden scheppen en de wetgeving op zijn hoogst aanpassen aan het niveau van wat de burgers op dat gebied op kunnen brengen. Met andere woorden: in hoeverre is de overheid aan te spreken op normen en waarden, die de inhoud van liet leven van de burgers bepalen. Om een voorbeeld te noemen: leerkrachten bij het openbaar onderwijs zullen niet vanuit een bepaalde levensbeschouwing les geven of enige levensbeschouwing propageren. Het openbaar onderwijs is in ons land immers officieel neutraal. De vraag is echter of het mogelijk is om de zorg voor burgers op je te nemen vanuit een neutrale houding, dus zonder zelf iets over de inhoud van het leven van die burgers te zeggen. En als de overheid dat wettelijk niet of niet in voldoende mate doet, is de volgende vraag wie dan wel de inhoudelijke zorg voor de naaste op zich zal nemen.

Armenzorg

Nu is de positie, die de kerken innemen in de bestrijding van de armoede niet iets van de laatste jaren, integendeel. Als we teruggaan in de geschiedenis, dan zien we, dat de kerken juist altijd het voortouw hebben genomen bij de zorg voor de armen en dat pas in later stadium de overheid zich met deze materie is gaan bemoeien. Wel moet gezegd worden, dat in de tijd van de republiek (vanaf de 80-jarige oorlog tot aan de Franse tijd) de diaconieën vaak als verlengstuk van de overheid optraden en in veel gevallen niet anders deden, dan gelden, die voorhanden waren hetzij in natura hetzij in contanten aan armen uitdelen. Hierbij was dan ook geen sprake van zorg voor de armen, maar veeleer van zogenaamde bedeling, waarbij een grote massa mensen, die op de rand van het bestaansminimum leefde enige verlichting in hun leefomstandigheden ontving.

Pas aan het eind van de vorige eeuw en het begin van de huidige is men zich ook kerkelijk gaan bezinnen op de vraag hoe de verhouding van de kerk ten opzichte van de armen zijn moest. Wat dat betreft lijkt het wel of zo'n bezinning bij het naderen van het einde van een eeuw hoort.

In het moderne diaconaat is de term armenzorg nauwelijks meer terug te vinden. Voor het gevoel van velen is deze term te zeer belast om nog mee te kunnen werken. Verhalen over Keesje het diakenhuismannetje, de Armenkerk, de gierigheid van veel diakenen enz. zijn een geheel eigen leven gaan leiden, zelfs zo, dat men veelal geen idee meer heeft, wat armenzorg nu precies inhield en wat ermee beoogd werd. Daarentegen zien we het woord zorg steeds meer opduiken. Men spreekt van zorgcentra, zorgverbreding, zorgverzekeraars, een zorgzame samenleving enzovoort. In deze rij zal het woord armenzorg niet misstaan, maar dan moeten we wel weten, wat er oorspronkelijk onder verstaan is, en hoe wij dit in onze huidige situatie toe kunnen passen.

Diakonia

De diakenen en vele anderen krijgen elke maand het blad in de bus van de gezamenlijke diaconale organisaties, waaronder de Generale Diakonale Raad (G.D.R.) van de Nederlandse Hervormde Kerk. Dat blad draagt de naam Diakonia. De Hervormde voorloper van dit blad heette in het begin: Maandblad voor Kerkelijke Armenzorg. Dit blad was een uitgave van de Vereeniging van Diakenen, later Federatie van Diakonieën geheten, een organisatie, die naderhand is opgegaan in eerder genoemde G.D.R.

De naam van het blad geeft al aan, waar het om gaat: zorg voor de armen. Dat lijkt misschien heel gewoon, maar voor die tijd (1910) was dat iets heel bijzonders. Voor de armen werd immers niet gezorgd, zij werden bedeeld. Dat wil zeggen, dat zij een zekere ondersteuning ontvingen vanuit de kerk, maar dat niet wezenlijk op hun situatie werd ingegaan. Wel zijn er voorbeelden van meer structurele ondersteuning, zoals armenhuizen met werkvoorziening, maar dit behoorde tot de uitzonderingen.

Om het diaconaat en daarmee de benadering van de armen op een ander plan te brengen werd de Vereeniging van Diakenen opgericht. Binnen deze vereniging is de term armenzorg ontwikkeld en in praktijk gebracht,

(wordt vervolgd)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen