Torenspitsen-Gemeenteflitsen

DEN HAM

Het dorp

Hoe oud het dorp Den Ham is, valt niet precies te zeggen. Het oudste stuk, waarin de naam vermeld wordt, stamt uit 1321. Maar er zijn verschillende bronzen voorwerpen gevonden, die rond 800 gedateerd moeten worden. Een van de redenen voor vestiging was dat zich in dit gebied tussen verschillende riviertjes en beken een droog stuk land, een (in)ham, bevond.

Het dorp, dat ongeveer zesduizend inwoners telt, bevat een karakteristieke kern: een driehoekige Brink met hoog oprijzende bomen en daaromheen een aantal winkels. Het oog wordt vooral getrokken naar de dorpskerk, die aan de westkant van de Brink gelegen is.

De toren

Het oudste gedeelte van de kerk is de statige toren, met een hoogte van dertig meter en gebouwd in de veertiende eeuw. Drie prachtige klokken hangen in de toren. Driemaal daags laten zij hun sonore geluid horen: om acht uur 's morgens, op noentijd en om acht uur 's avonds. Twee klokken zijn zeer oud: één uit 1414, die als opschrift draagt 'Jhezus Maria Johannes' en de Salvator-klok, de grootste van de drie en gegoten in 1520. Vanwege de unieke waarde werden door de inspecteur kunstbescherming beide klokken in de Tweede Wereldoorlog vrijgesteld van vordering.

In 1972 werd er een derde, kleinere, klok bij gehangen. Als tegenwicht tegen de wat rooms aandoende benamingen van de veel oudere 'zusters' gaf ds. Labrie haar de naam 'Paulus', terwijl in het Latijn Romeinen 3 : 24 erop gegraveerd werd.

Voor het begin van de kerkdienst worden de klokken geluid, evenals wanneer iemand ten grave wordt gedragen. Dat is op zich niet zo bijzonder. Maar ook daags nadat iemand is overleden, wordt er geluid. 'Verluiden' noemt men dat hier. Even na tienen 's morgens luidt de klok, als iemand in de kom van het dorp is overleden, even na elven als het iemand uit een buurtschap betreft. Salvator geeft aan of het om een ouder iemand gaat, terwijl Paulus luidt voor een kind.

De kerk

De kerk zelf is veel jonger dan de toren. Zij is een zgn. 'Waterstaatskerk' en werd gebouwfi in 1839. Zij verving het middeleeuwse kerkgebouw, dat in zeer slechte staat van onderhoud verkeerde. Slechts de huidige preekstoel stamt nog uit de oude kerk. Op het deurtje lezen we het jaartal 1628. De kerk werd aanmerkelijk uitgebreid in 1956. Dwars op het oude schip bouwde men een nieuw gedeelte, dat ongeveer dezelfde grootte had. Ook waard om te vermelden is het orgel. Gebouwd werd het in 1841 door Johan Christoph Scheuer. Het was een bescheiden éénklaviersorgel. In de vernieuwde kerk (met zo'n 1400 zitplaatsen) bleek het echter te kort te schieten voor de begeleiding. Daarom werd het orgel in 1974 door de firma Flentrop uit Zaandam uitgebreid met een vrij pedaal en een tweede klavier. Tevens werd het gerestaureerd. Het geldt als één van de mooiste instrumenten van Overijssel. De akoestiek van de kerk draagt daar ook aan bij.

De voorgangers

Aan het eind van de zestiende eeuw is Den Ham tot de Reformatie overgegaan. Haar eerste predikant was - vermoedelijk - de pastoor, Henricus Lubbertink geheten. In 1828 werd in Den Ham bevestigd ene ds. H. L. C. E. Bakker. Hij kwam als proponent en diende zijn hele leven, tot 1866, de hervormde gemeente. Hij stond te boek als een vrijzinnig predikant. Te begrijpen is dat in deze periode ook hier de Afscheiding plaatsgreep. Bakkers opvolger was dr. A. G. Boon. Hij werd gerekend tot de Groninger richting.

In zijn plaats kwam in 1873 ds. H. Hasselman, na lange tijd weer de eerste rechtzinnige predikant. Vanaf dat moment hebben hier telkens voorgangers gestaan met een min of meer kohlbruggiaanse inslag. We noemen in dit verband de naam van ds. K. Havinga. Zijn nicht en pleegdochter was Titia, die trouwde met de Hammenaar Hermannes Miskotte. Zij waren de ouders van de latere professor Miskotte; diens stamland ligt dus in Den Ham. We denken ook aan dr. W. J. M. Engelberts (geboren in Kohlbrugges gemeente: Elberfeld, en gepromoveerd op de Nadere Reformator Willem Teellinck) en - wellicht de bekendste - ds. C. B. Holland.

Ds. Holland stond hier van 1905 tot 1912. Hij stichtte een hervormde school. Daaraan is een anekdote verbonden. De gereformeerden wilden graag samen met de hervormden een schoolvereniging oprichten. Met het oog daarop was er een tijd en een plaats voor een oprichtingsvergadering afgesproken. Toen ds. Holland arriveerde, bleek dat de gereformeerden al met een voorbespreking bezig waren. Dat was voor hem reden genoeg meteen de samenwerking op te zeggen en de vergadering te verlaten. Typisch ds. Holland: doortastend en radicaal. Zo kwam er een hervormde school.

Zijn verschijning moet een imponerende geweest zijn. Het verhaal gaat dat de dorpsjeugd graag een straatje omliep wanneer ze zagen dat ds. Holland eraan kwam.

Nog imponerender was zijn prediking. In een bundel preken van zijn hand, getiteld Licht en Leiding, staat een achttal preken afgedrukt, die dateren uit zijn Hammer periode. Verhalen over hem uit de eerste hand zijn er in Den Ham niet meer, maar de ouderen kennen nog wel zijn naam en noemen die met respect.

De gemeente

Nog altijd rust op de gemeente min of meer het stempel, dat door ds. Holland en anderen is gezet; al rukt ook hier de pluriformiteit op. Groot is echter het saamhorigheidsgevoel en het besef van gemeenschap. Deze komen niet alleen tot uiting in de 'nabuurschap' (belangrijke restanten daarvan zijn er tot op de dag van vandaag), maar ook in de wil om bij alle verschil van inzicht toch één gemeente te vormen. Dat is de kracht van kerkenraad en gemeente, en soms ook de zwakte. Wie wel eens op vakantie is geweest in het prachtige Saksische landschap in en rond Den Ham, en de kerkdienst bezocht, zal gemerkt hebben hoe geprobeerd wordt om juist in de eredienst de eenheid in verscheidenheid te bewaren en vorm te geven: voor de dienst wordt er een gezang gezongen, terwijl de nieuwe psalmberijming naast de oude gebruikt wordt. Op kerkelijke hoogtijdagen is er nog iets meer vrijheid in de liturgie.

De gemeenschap

Het dorp ademt in belangrijke mate nog steeds de geest van het corpus christianum, d.w.z. van een christelijke samenleving; al grijpt de secularisatie steeds sneller om zich heen. Met name jongeren dragen hoe langer hoe meer een modern levensgevoel met zich mee. Toch worden door jong en oud de kerk en in het verlengde daarvan haar predikant telkens betrokken bij de kruispunten van het leven. Dat betekent dat bijna iedereen gedoopt wordt, naar catechisatie gaat, belijdenis doet, trouwt in de kerk. En zeker rond begrafenissen is er voor de pastor een belangrijke rol weggelegd. Dat biedt vele kansen, waarvoor je als predikant dankbaar bent.

De geloofsbeleving

De Saks is - in het algemeen gesproken - een mystiek en gemoedelijk aangelegd mens. De natuur imponeert hem. Hij weet van een God, Die alles leidt en bestuurt, onderhoudt en regeert. Hij voelt zich nauw verbonden met het voorgeslacht. En sterft er iemand, een ouder iemand, dan 'kump 't zo'as bepoald is'.

Dit alles brengt een bepaalde geloofsbeleving met zich mee. Dogmatische belijndheid en scherpslijperij treft men niet direct aan. Vragen rond de toe-eigening des heils en de verkiezing, zoals ze elders in den lande leven, komt men slechts bij een enkeling tegen. En puritanisme is vreemd aan de volksaard. Het natuurlijke leven wordt eerder gevierd dan geheiligd.

Binnen de bedding van deze religiositeit vloeit bij menigeen de stroom van waarachtige bijbelse godsvrucht. Daarbij heeft men geleerd hoe wij van nature vervreemd zijn van God en aangewezen op Zijn genade in Christus. Eerlijk zegt men je dan: 'Je hebt in de genade je natuur zo tegen!' Maar in hetzelfde gesprek klinkt het ook: 'Wat zal ik met Gods gunsten overlaan, / die trouwe Heer voor Zijn gena vergelden? !'

Indrukwekkend zijn de avondmaalsvieringen. Zonder te willen pochen op het getal, doet het je toch wat om de gemeente in haar geheel naar voren te zien komen en plaats te zien nemen aan de lange wit-gedekte tafels, waar ruim honderd mensen aan kunnen, 's Morgens zijn er vier van zulke tafels, 's avonds twee.

Hoop

Ergens hoop je dat het gemeenschapsbesef en de religiositeit, kenmerken van de streek en van de gemeente, door God gebruikt zullen worden als een dam tegen de vloedgolf van de secularisatie, die steeds meerderen in de greep krijgt.

Of wil Hij ook hier, in de afval van de kerk, de dode takken wegbreken, opdat Zijn gemeente vrucht draagt? Vurig hopen we op de verhoring van het gebed, zoals dat in één van de Psalmen staat: 'Een smekeling, zo kom ik tot Uw troon: / leg met Uw Woord beslag op mijn gedachten!' En op de gedachten, de harten en de levens van iedereen, die in deze gemeente vol menselijke warmte Gods Naam op het voorhoofd draagt.

Bronnen: - W. Balke, Heel het Woord en heel de Kerk (Kampen, 1992)
- H. Konijnenberg, Ontsloten verleden van Den Ham

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen