Presentatie van een boek over Berkhof

Op donderdag 6 maart jl. vond de presentatie plaats van het boek over Berkhof, getiteld Hendrikus Berkhof (1914-1995), Een theologische biografie. De auteur van dit boek is dr. E. P. Meijering, lector aan de theologische faculteit van de R.U. te Leiden.

Temidden van hoog oprijzende stellingen vol boeken op de tweede etage van boekhandel Kooyker te Leiden sprak de heer C. J. Visser van uitgeverij Kok te Kampen ter opening van de bijeenkomst enkele inleidende woorden. Hij zei verheugd te zijn dat de auteur dit boek heeft geschreven en dat het juist op dit moment, aan het begin van de boekenweek (over 'Mijn God') kon worden gepresenteerd. Het boek gaat over de bekende hoogleraar prof. dr. H. Berkhof, die in 1995 overleed. Velen herkennen zich in de theologische levensgang van Berkhof, die naar zijn eigen zeggen de koers volgde tussen star traditionalisme en stuurloos modernisme in (p. 129). Hij gaf de auteur het woord, die begon met te zeggen dat hij het boek met onderkoelde sympathie voor Berkhof had geschreven. Vervolgens schetste hij de grote lijnen van Berkhofs theologisch leven, zoals hij dat ook in het boek zelf doet.

De eerste periode in Berkhofs leven loopt tot het einde van de tweede wereldoorlog. Reeds op 23-jarige leeftijd verrast Berkhof theologisch Nederland met een artikel over het oudkerkelijk dogma. Hij betoont in dit artikel te willen horen tot de protestantse orthodoxie. Door een kort verblijf in Berlijn in 1937 leert hij dat theologie moet aansluiten bij het maatschappelijk gebeuren. In 1939 volgt zijn dissertatie over Eusebius van Caesarea. In dit geschrift laat Berkhof merken weinig te voelen voor de apologetiek van Eusebius. (Het verdedigen van het christelijk geloof met in die tijd gebruikelijke filosofische methoden.) Hij voelt meer voor de wijze waarop de kerkvader Athanasius de leer, met name die van de drie-eenheid verdedigde. Het is duidelijk dat Berkhof op dit punt beïnvloed is door Barth.

Op 27-jarige leeftijd levert Berkhof een volgende prestatie, namelijk het schrijven van zijn bij velen bekende boek Geschiedenis der Kerk. Hij schrijft dit boek in gevangenschap. Ook in dit boek laat hij merken zowel de middeleeuwse scholastiek en vroomheid als de op de mens gerichte theologie van de negentiende eeuw (Schleiermacher) af te wijzen en de reformatorische leer van zonde en genade te zien als de kern van het christelijk geloof.

De tweede periode in het leven van Berkhof valt tussen 1945 en 1960. Hij wordt docent aan het kerkelijk vormingscentrum Kerk en Wereld en daarna rector van het theologisch seminarie van de Ned. Herv. Kerk (1950). Een belangrijk geschrift uit deze periode is De crisis der middenorthodoxie (1952), waarin hij volgens Meijering als het ware een handreiking doet naar rechts (de Géref. Bond). De bekende briefwisseling met ds. G. Boer over de vraag wat het hart is van de Schrift is hiervan het gevolg geweest. Niet lang daarna doet Berkhof volgens Meijering ook een handreiking naar links met zijn boek Christus en de machten (1953), opgedragen aan W. Banning. In 1958 verschijnt opnieuw een opzienbarend boek, namelijk Christus de zin der geschiedenis. Daarin voert Berkhof de veel door hem gebruikte gedachte in van de 'sprongvariatie', d.w.z. er gebeuren dingen in de geschiedenis die niet verklaard kunnen worden vanuit het voorafgaande. De derde periode is die van zijn hoogleraarschap in Leiden als opvolger van Miskotte. In zijn inaugurale rede God voorwerp van wetenschap keert hij zich tegen het ontmoetingsdenken. Als je de waarheid in de ontmoeting, de relatie laat opgaan, gaat het ten koste van de substantie van het geloof. In 1964 verschijnt het boek De leer van de Heilige Geest. Daarin merk je echt een. verschuiving in Berkhofs denken. Hij gaat nu veel meer uit van wat de moderne mens kan bevatten dan voorheen. Je merkt dat aan de wijze waarop hij over de leer van de drie-eenheid schrijft. Hij wil midden in de omwenteling van het denken in de zestiger jaren staan. Hij sympathiseert met de theologie die gericht is op de verandering van de maatschappij, hoewel hij toch ook weer in zijn boek Gegronde verwachting van 1967 opkomt voor de toekomstverwachting in klassieke zin (de eschatologie). Dan volgt in 1974 de eerste druk van zijn grootste werk, zijn geloofsleer Christelijk Geloofi Hij staat nu veel kritischer tegenover het oud-christelijk dogma. Tegelijk wil hij niet meegaan met degenen die God laten opgaan in zijn relatie met mensen. Het laatste boek waarin Berkhofs theologische kennis treffend tot uiting komt heet 200 Jahre Theologie, Ein Reisebericht (1985). Daarin laat hij zien dat hij vindt dat je niet meer terug kunt achter de Verlichting. De hedendaagse mens verstaat het Evangelie niet meer. Daar kun je niet om heen. Het beste is om eerst zelf een duidelijke positie in te nemen en daarna de mening van anderen te integreren.

Na dit boeiend overzicht van Berkhofs leven en een analyse van zijn theologiseren, overhandigde de auteur het eerste exemplaar van zijn boek aan mevr. C. Berkhof-van den Berg. Het tweede en derde exemplaar ontvingen Martijn en Annelous Meijering.

De zoon van Berkhof bedankte Meijering. Hij hoopte dat het boek over zijn vader als een ruiker bloemen dienst zou doen, waardoor mensen ertoe aangespoord worden zich nog meer te gaan verdiepen in Berkhofs theologie. Om met een persoonlijke noot te eindigen. Dit laatste lijkt me van groot belang. Zeker vanuit gereformeerde optiek. Wie neemt de uitdaging aan?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen