Was de Nederlandse Hervormde Kerk een volkskerk?

In de prachtig gerestaureerde Jacobikerk in Utrecht werd op 5 april jl. een conferentie gehouden over de vraag: was de Nederlandse Hervormde Kerk een volkskerk? Een puur historische vraag dus: het symposium werd dan ook belegd door de Vereniging voor Nederlandse Kerkgeschiedenis. Maar die historische vraag werd wel aangereikt door de actualiteit: verdwijnt door Samen op Weg nu wat er van die volkskerk over is? Actueel ook voor ons, hervormd gereformeerden. Juist voor ons! Zijn wij, voormalige tegenstanders van de volkskerk, nu toch voorstanders geworden? Ik er dus heen! De opkomst bleek volgens de historici zelf heel goed: zo'n 130 mensen; volgens het dagblad Trouw merendeels hervormde mannen. Maar ik had meer mensen verwacht, vooral theologen uit eigen kring: het is onder ons toch een brandende kwestie? !

1. Na de Reformatie

Eerst sprak dr. H. A. Speelman over: de volkskerk bij Calvijn en in het latere calvinisme. Speelman is daar inderdaad de aangewezen man voor: hij promoveerde hierop met een nieuwe kijk en dat geluid liet hij ook nu horen: Calvijn sloot zich in hoofdlijnen aan bij Zwingli. Zwingli zei: sinds wij - anders dan in het Nieuwe Testament - een christelijke overheid hebben, is er geen afzonderlijke kerkelijke tucht en dus geen afzonderlijke kerk meer nodig. (Overigens kwam er van tucht zo niet veel terecht.) Zo was er ook in Geneve een volkskerk in ruime zin: iedere burger van de stad was als lid van de kerk verplicht zijn kind te laten dopen, belijdenis te doen, en dan aan het Avondmaal te gaan! Maar anders dan in Zurich maakte Calvijn ernst met de , tucht en wilde die weer in handen van de kerk leggen. Hij bepleitte dus enige zelfstandigheid van de kerk, maar onder het stadhuis. Doch in het roomse Frankrijk ging het anders dan in protestants Geneve. Hier werden de hugenoten vervolgd en vormden toen ondergronds een geheel zelfstandige kerk (synode van Parijs, 1559), waarvan men lid kon worden en waar men desnoods ook weer uitgeschreven kon worden.

En hoe was het in de Nederlanden? Bij ons werd de kerk ook ondergronds georganiseerd (synode van Embden dus) maar zij werd na de Opstand van 1572 publieke kerk. Maar niemand werd gedwongen! Van de bevolking hoorde 90% niet bij deze kerk. Volgens Speelman werd bij ons de (kerkelijke? ) pluraliteit tot principe verheven. Hierop reageerde uit de 'zaal' de emeritus hoogleraar dr. W. Nijenhuis, die destijds ook op Calvijn promoveerde (Calvinus Oecumenicus). Hij sprak Speelman regelrecht tegen: Zurich was wel, maar Geneve was geen staatskerk. De Anglicaanse Kerk beriep zich op Zurich. In Geneve las de kerk de staat de wet. En zo niet, dan mocht opstand! En pluraliteit in de Nederlanden? De synode van Dordt dacht daar wel anders over. Er was alleen feitelijke pluraliteit. In de wandelgangen hoorde ik Nijenhuis tegen Speelman zeggen: 'U verwart feiten met principes'. Later in de forumdiscussie handhaafde en documenteerde Speelman zijn visie weer (Institutie IV, I, 9).

2. In de Gouden Eeuw

Hoe ging het in de Gouden Eeuw? Hierover sprak prof. dr. A. Th. van Deursen, emeritus hoogleraar nieuwe geschiedenis aan de VU. Hij dus geen theoloog en als Nederlands-gereformeerde toeschouwer bij SoW. Hij is een echte historicus. Hij schreef o.a. het prachtige boek Bavianen en Slijkgeuzen over remonstranten en contra-remonstranten. Daarin ontdekte hij in de kerk de categorie van de 'liefhebbers': de vele kerkgangers die geen lid waren. Ook nu zei hij: 'De publieke kerk was een dienstverlenend instituut voor het hele volk van de wieg tot het graf. De overheid zorgde voor de gebouwen en de salarissen. Maar ook na 1572 bleef het selectieve karakter: slechts een minderheid (10% of minder? ) was echt lid en mocht aan het Avondmaal. Het werkelijke probleem was de overheid: die regelde b.v. in Kampen zelfs de preekbeurten en de preekinhouden! De Opstand gaf de Reformatie de kans, maar kon die zo ook aan banden leggen. De kerk is door eigen beslissing kleiner gebleven dan zij had kunnen zijn. Een volkskerk is zij niet geweest en heeft zij niet willen zijn, maar zij was er wel voor het volk, met een bijzondere positie dankzij de overheid'.

3. Revolutie en restauratie

En hoe ging het na de Republiek? Dr. A. de Groot, oud-universitair docent te Utrecht sprak over: Van bevoorrechte naar bevoogde kerk? Van de scheiding tussen kerk en staat in 1796 tot het reglement van 1816. In de Franse tijd kwam de scheiding van kerk en staat. In de bevoorrechte kerk schrokken vele dominees, maar er was niet eens een landelijk kerkverband om daaraan stem te geven. Er was alleen een 'coëtus' van predikanten in Utrecht, 1797, dat overigens niet lang bestond: want na de Franse tijd, bij de restauratie, werd de band tussen kerk en staat (de koning!) weer hersteld. Bij een eenheidsstaat hoorde een eehheidskerk. God, Nederland en Oranje. Parallel met Israël. Volkskerk? Vanzelfsprekend maar niet theologisch doordacht. Een kerkelijke hoogleraar toen vond het juist dat de overheid bij twisten ingreep. De kerk werd een deel van de staatsmachine. Na de Afscheiding vielen de gaten in het pleisterwerk.

4. Vaderlandse kerk en vrije kerk

Hoe ging het verder met de kerk-der-vaderen? Dr. Peter van Roden, universitair docent aan de UVA in Amsterdam sprak over: De volkskerkgedachte in de tijd van Kuyper en Hoedemaker. Over de hoogtijdagen van de volkskerkdiscussie rond 1880. Van Roden zette Kuyper in breder verband. Prof. H. MacLeod schreef over de 19e eeuw: kerken werden partijen, de kerken verloren hun aanhang en aanzien, maar wonnen aan grotere maatschappelijke betrokkenheid. Maar dit leidde later juist tot ontkerkelijking. Nederland kent zodoende de grootste ontkerkelijking ter wereld. Hoedemaker zag scherper, maar bleef weer in romantisch nationalisme steken. Zowel Hoedemaker als Kuyper zijn intussen verleden tijd. Laat de doden hun doden begraven.

5. Samen op Weg

Hoe is het dan nu? Prof. dr. G. Dekker, emeritus hoogleraar godsdienstsociologie van de VU, sprak over: De Nederlandse Hervormde Kerk in de dagen van het Samen op Weg-proces. De Nederlandse Hervormde Kerk kreeg na de oorlog weer pretenties, maar die waren niet reëel, zij heeft nog een formeel overblijfsel van een volkskerk: de geboorteleden, een klein en verdwijnend overblijfsel. Reeds Hoekendijk nam afscheid van de volkskerk. De Nederlandse Hervormde Kerk is meer een vrijwilligerskerk geworden, een denominatie onder de andere, zonder veel invloed. Deelname aan SoW is een erkenning daarvan. Samen zijn ze nog maar hooguit 15% van het volk. De tegenstanders willen nog iets daarvan redden, maar juist het hervormd gereformeerde deel staat aan de rand van de samenleving. Volkskerk? 'Wie dat nog beweert heeft wel alle contact met de werkelijkheid verloren.'

Maar 's middags mocht dr. ir. J. van der Graaf, secretaris van de Gereformeerde Bond in de Nederlandse Hervormde Kerk, een ander geluid laten horen. Het ons vertrouwde geluid, dat u elders in dit blad kunt nalezen. Van der Graaf was om gezondheidsredenen zelf afwezig; zijn verhaal werd door de vrijzinnige voorzitter voorgelezen. Daarna sprak ds. B. Wallet, secretaris van de Raad van Deputaten SoW. Ook hij liet de volkskerkgedachte niet vallen, maar kleurde die niet kwantitatief, maar kwalitatief in: het politieke spreken, zij het bescheidener, de plaatselijke uitstraling in de buurt, missionaire gemeente, geen gesloten gemeenschap. Wallet zei nadrukkelijk: 'De VPKN is geen nieuwe kerk, maar samengaan van bestaande kerken. Er kan geen nieuwe kerk worden. Er is geen breuk met het verleden'.

Discussie

In de forumdiscussie 's middags werden vragen gesteld over de definitie van de volkskerk. Ook over de positie van de Gereformeerde Bond inzake SoW. Was 'Amersfoort' geen omzwaai? Ik antwoordde - onverwachts i.p.v. Van der Graaf in het forum opgenomen - dat het altijd 'onze' roeping is geweest, om op onze post te blijven. Ook werd gevraagd naar de Nederlandse Hervormde Kerk als 'planting Gods'. Van Deursen vond dat een geloofsuitspraak, waar de geschiedwetenschap zich niet over kan uitspreken, maar Van Roden vond dat die plantingsgedachte dateerde van de... Verlichting. Verder werd Wallet bevraagd door Dekker: 'Waarom handhaaft u de volkskerkgedachte nog, als u die toch anders invult? en waarom zou dan de Nederlandse Hervormde Kerk dat dan als enige zijn? ' Wallet antwoordde, dat de Gereformeerde Kerken Nederland meer oog krijgen voor hervormd gedachtegoed en dat de kerken dan ook naar elkaar toegroeien. Zelf bevroeg ik Dekker: 'U neemt afscheid en afstand van de volkskerk, maar doet het u dan geen pijn, dat de schare de kerk verlaat? Jezus weende toch om Jeruzalem'. Pijn om de ontkerkelijking had Dekker wel, maar dat heeft met volkskerk niets te maken, vond hij. (In de wandelgangen bleek dat hij vond dat die volkskerkgedachte hoogmoedig overkomt en de communicatie met gereformeerden blokkeert. Merkwaardig: vroeger was dat andersom.) Uit de 'zaal' reageerde prof. Nijenhuis: hij pleitte allereerst voor historisch besef en zei verder dat er nog delen in ons land zijn, waar de kerk wel degelijk nog volkskerk is: onderschat de traditie van de Gereformeerde Bond niet. Uit de zaal werd Wallet bevraagd op het ontwerp kerkorde: hoe kan hij voor volkskerk pleiten en dan toch de kinderdoop facultatief stellen? Wallet pleitte voor een zekere breedte. Een boeiende en vermoeiende dag: de galm van de gothische hallenkerk bemoeilijkte het horen van alle meningen. Na afloop ruimde de koster alles op. Ik miste de plaatselijke predikant, maar die stond zeker op zijn post. De andere dag was er in de eeuwenoude Jacobikerk immers weer voor wijk en stad de dienst des Woords.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen