Bemoeienis en getuigenis

De auteur, hervormd predikant te Bergambacht, biedt in deze kloeke dissertatie de resultaten van het onderzoek naar het gedachtengoed van de eerste gereformeerde missioloog Johan H. Bavinck (1895-1964). Een bekroning van een jarenlange studie, waarmee we hem ook hier graag gelukwensen. In een grote belezenheid is er veel verwerkt op een breed gebied: artikelen en archieven werden onderzocht, boeken op missiologisch en kerkhistorisch terrein doorgenomen.

Hoe steekt het proefschrift van dr. Visser in elkaar? De stof is overzichtelijk ingedeeld en traceert de biografie van J. H. Bavinck. We leren het geestelijk en theologisch milieu kennen, waarin Johan Herman opgroeide: in bredere zin gerelateerd aan de Afscheiding van 1834 en met de woorden bescheidenheid, intelligentie en vroomheid gekenmerkt. De jonge student gaat theologie studeren en interesseert zich daarnaast sterk voor de psychologie. Na zijn promotie in 1919 te Erlangen op een psychologische studie over de mystiek wordt hij resp. zendingspredikant op Java, gereformeerd predikant in Heemstede, zendingspredikant te Solo, docent aan de opleidingsschool te Djokjakarta, hoogleraar in de zendingswetenschap aan de Theologische Hogeschool te Kampen en hoogleraar voor de praktische vakken aan de VU. te Amsterdam. Een gedreven denker en een profetisch ziener, die binnen zijn eigen kerken al onderkende dat de religie van het belijden tanende was.

In hoofdstuk 3 schrijft Visser uitvoerig over de naam en de context van de missionaire theologie van Bavinck. Zijn (brede) oecumenische visie wordt omlijnd door godsdiensthistorische interesse. Dit leidt tenslotte tot een definitief afscheid van zijn vroegere opvatting, dat er in de religies aanknopingspunten liggen voor het Evangelie.

De contouren van het theologische denken van Bavinck worden in hoofdstuk 4 geschetst: de continuïteit en discontinuïteit van natuurlijk-religieus leven en het christelijke geloof. Er is een 'dat' in de religie: het zoeken naar God als vrucht van de algemene openbaring. Het is iets wat Bavinck aanvankelijk meer psychologisch inkleurde.

In het volgende gedeelte (hoofdstukken 5 t/m 8) behandelt Visser de missionaire theologie van Bavinck naar grondslag, elenctiek (weerlegging) en praktijk. De universele toonzetting van de bijbelse gegevens worden besproken. Het valt op dat hij Israël ziet als het volk van Gods heilsbelofte maar toch geen principieel onderscheid maakt tussen de zending onder de volkeren en die onder Israël. In deze hoofdstukken komen met name praktische zaken om de hoek kijken als het waarheidskarakter van het christelijk geloof, de taxatie van culturele elementen bij nietchristenen en de vraag hoe de christelijke gemeenschap kan wortel schieten in een 'inheems' klimaat.

De rassenproblematiek in Zuid-Afrika wordt eveneens behandeld. Steeds valt bij Bavinck op zijn gedrevenheid door het Evangehe gekoppeld aan een mildheid in benadering.

In de slotbeschouwing trekt Visser de gevonden lijnen door naar onze tijd en geeft a.h.w. aan de zending een stuk 'huiswerk' mee. Zijn wens is ook de vader van mijn gedachte.

De brede opzet van dit boek vraagt om een wat bredere recensie. Door de grote hoeveelheid stof maakt Visser zich soms wat makkelijk van een onderwerp af. Je kunt het dan beter verzwijgen of wat uitgebreider bespreken om voldoende duidelijk te zijn.

Enkele voorbeelden ter toelichting: We lezen op pag. 62 van de waardering van Bavincks mystieke denken door de beroemde godsdienstfenomenoloog M. Eliade (het wordt herhaald op pag. 285). R. Otte met 'zijn gevoel voor het Heilige' wordt als impuls op het denken van Bavinck op pag. 111 genoemd. Ik vraag me af: hoe komt dit? Omdat bij Bavinck het mystieke onder de psychologische noemer valt? Een schriftuurlijke consensus lijkt me onmogelijk! Een andere vraag die opkomt is of de God van de algemene openbaring Dezelfde is als Die van de bijzondere. Pag. 49, n. 168 meent van niet en het wordt bevestigd op pag. 158, n. 365. Is het dan een tweesporenbeleid dat Bavinck toch uitzonderingen maakt op blz. 154? En hoe kun je dat rijmen met het citaat van blz. 220: 'openbaring knoopt alleen vast aan openbaring? ' De God van het religieus besef moet dan zeker Dezelfde zijn als de God, Die Zich in het Woord onthult. Een derde opmerking betreft het pneumatologische aspect. Op pag. 123 valt te lezen: 'Echter ook de algemene openbaring bereikt de mens niet buiten de werking van de Heilige Geest om'. Op pag. 128 wordt de algemene openbaring in een trinitarisch perspectief gezet. M.a.w. als God de Vader werkt in heel de kosmos, impliceert dit een werking van de Zoon en de Geest in de wereld. Het is een spannende opmerking, omdat de bezinning op het werk van de Geest een toenemende rol speelt bij het nadenken over de niet-christelijke religies. De vraag die dan rijst is deze: hoe was Bavincks houding tegenover het filioque (De Geest gaat uit van de Vader en de Zoon)? De dissertatie van dr. P. J. Visser is een boek om dankbaar voor te zijn. Deze biografie en missiologie van niveau roept op tot een heldere bezinning. Bovendien is dit boek geschreven vanuit diepe eerbied voor een mens, die vervuld was van het verlangen zowel in zijn wetenschappelijke arbeid als in zijn beminnelijk omgaan met mensen de Heere van de Kerk met overgave te dienen.

N.a.v. dr. P. J. Visser, Bemoeienis en getuigenis. Het leven van Johan E. Bavinck, uitg. Boekencentrum Zoetermeer 1997 (Mission 16), 339 biz., ƒ 45, - .

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen