Boekbespreking

Er zijn figuren in de kerkgeschiedenis die eigenlijk alleen maar bekend zijn als mensen van één bepaald gebeuren. Gerardus Kuypers is zo iemand. Hij speelde de hoofdrol bij de zogenaamde 'Nijkerkse Beroeringen' een bekende 'opwekking' in het midden van de achttiende eeuw. Onlangs is er in ons blad een drietal artikelen gepubliceerd waarin het hele levensverhaal van Kuypers werd verteld. Het was een nauwkeurig verslag van een veelzijdig leven, waarvan het grootste deel van de werkzame jaren gevuld werd door de uitoefening van het ambt van hoogleraar in de theologie in Groningen. Maar de tien jaren in Nijkerk kregen de meeste aandacht. De feiten en data in deze artikelen verzameld vinden we ook in de zogenaamde 'bio-bibliografie' die dr. C. Huisman vorig jaar heeft geschreven. Zijn boek heeft echter een bepaalde dimensie die het tot een bijzondere studie maakt, met een duidelijk bedoelde actualiteit. De historicus Huisman zag zich geconfronteerd met gebrek aan bronnenmateriaal. Hoe bekend zijn naam ook is, en hoeveel er ook over het 'Nijkerkse werk' en de rol van Kuypers te doen is geweest, toch zijn er maar weinig echte gegevens beschikbaar. Huisman heeft zijn speurwerk uiterst nauwgezet vakkundig verricht en zo'n beetje alles wat er over Kuypers te vinden is gebruikt. Toch ontkwam hij er niet aan om ook 'intuïtie en fantasie' aan te wenden om de witte plekken in te vullen. Dit overigens zonder het spoor van de geschiedschrijving te verlaten. Zijn boek is een boeiende impressionistische biografie geworden van een predikant in een eeuw van vroomheid en verlichting. Dat de impressie ons soms wellicht te veel een twintigste eeuwse Kuypers kan opleveren, is een risico waar Huisman m.i. niet geheel aan is ontkomen. Een voorbeeld: als de (veronderstelde) enthousiaste Afrikaanse geloofsbeleving van de merkwaardige ex-slaaf en zwarte predikant Capitein, met wie Kuypers bevriend was, als mogelijke oorzaak wordt gezien voor Kuypers 'pinkstergeest', dan lijkt me dat toch wat teveel gesuggereerd.

Duidelijk is dat Kuypers in zijn betrokkenheid en verdediging van de Opwekking van Nijkerk in conflict kwam met zijn vroegere leermeester Van den Honert, die een exponent was van de afwijzing van een al te zeer uit de hand lopende extatische vroomheid. Er was in kerk en theologie een partij die orde en rust verkoos boven een gevoelsmatige vroomheid, die moeilijk in de hand te houden was. Men schrok van allerlei bijkomende extatische verschijnselen die het 'Nijkerkse werk' in hun ogen verdacht maakten. Was dit een zelfde afwijzende reactie als heden ten dage ten opzichte van de zogenaamde 'Torontoblessing'? Een opmerkelijke verklaring voor de fysieke verschijnselen die zich bij de mensen voordeden wordt ook serieus bekeken: het zou wel eens kunnen zijn dat een voedselvergiftiging mede een rol heeft gespeeld. Al houdt Huisman wel overeind dat het echt een werk is geweest van de Heilige Geest, die desnoods van de omstandigheden gebruik kon maken.

De laatste dertig jaren van zijn leven vinden we Kuypers 'onder professoren' in Groningen. Men ontkomt niet aan het gevoel dat we hier toch wel met een andere Kuypers te maken krijgen. Huisman wil graag de verbinding van vroomheid en verlichting aantonen, maar na lezing van zijn studie blijft de vraag hangen of de verlichting van de laatste fase toch geen ingrijpende wending laat zien ten aanzien van zijn bevindelijke vroomheid van de begintijd. Is er toch niet meer sprake van een ontwikkeling waarbij wissels zijn omgegaan op de weg van de bevindelijk-rechtzinnige dorpspredikant uit Zuid-Holland naar de meer verlichte gematigd-patriottische professor die in het Hoge Noorden in hoge kringen ging verkeren?

Huisman heeft met zijn studie ook een bedoeling gehad. Hij heeft zijn gedegen historische werk van een epiloog voorzien, waarin hij een boodschap vertolkt die hij voor de (Hervormde) Kerk van onze dagen van belang acht. Er wordt een pleit gevoerd voor meer ruimte voor expansie en emotie van het geloofsleven. Zijn pleidooi voor een beleefd geloof is een element dat aanspreekt. Het kader waarin het door Huisman uiteindelijk wordt geplaatst wekt echter bevreemding bij diegenen die in de Kerk de Schrift met de Belijdenis verbonden willen houden. De positieve waardering van de 'Amsterdamse school' en Drewermann als alternatieven voor orthodoxe dogmatiek enerzijds en historische kritiek anderzijds kan ik niet meemaken. Huisman eindigt met de uitroep: Niets is heilzamer - voor de gelovige zelf en de wereld - dan geloof in beweging!' De vraag blijft tenslotte of de 'beweging' daarin niet zozeer de inhoud van het geloof wordt, dat het fundament verdwijnt? Inderdaad, er moet een bewogenheid zijn in het geloof, een persoonlijk geraakt zijn, maar dat betekent nog niet dat we in beweging als zodanig geloven als de weg voor de toekomst. Niet elke beweging is de beweging van Woord en Geest. Er zijn ook bewegingen die ons alleen maar verder verwijderd doen raken van het 'onbeweeglijk Koninkrijk' waar de apostel van spreekt in Hebr. 12 : 28.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen