Boekbespreking

Een indrukwekkende prestatie! Dat is het eerste wat gezegd moet worden over Hervorming in Zeeland van de hand van dr. C. Rooze-Stouthamer. Naar vorm en inhoud is haar proefschrift een boek dat er zijn mag. Een uitzonderlijke hoeveelheid historische gegevens, als vrucht van intensieve archiefstudie, is samengevoegd tot een boek dat in één adem uitleest. Dat is een opmerkelijke zaak, omdat het meestal een van beide is. Als er veel gedetailleerde namen en feiten zijn, loopt een historische studie soms het gevaar een onoverzichtelijk betoog te worden. Anderzijds, als het een boeiend leesbaar verhaal moet zijn, gaat het soms ten koste van de bronnen. Deze studie over de eerste, zo cruciale periode van de Hervorming in het Gewest Zeeland overstijgt beide eenzijdigheden op een verrassende wijze.

De geschiedenis van de Reformatie in het kustgewest Zeeland blijkt vele boeiende aspecten te hebben. Uiteraard zien we er dezelfde ontwikkelingen als in andere delen van de Nederlanden. Na een vroeg-humanistische periode, waarin door Bijbelstudie in kringen van geleerden reformatorische inzichten werden opgedaan, was er sprake van een 'luterije', de invloed van de Reformatie van Wittenberg, zowel onder geestelijken als onder het volk. De riskante radicalisering van de Dopersen was het volgende stadium. De Anabaptisten, die hun radicale weg gingen, als 'underground'-beweging van de Reformatie, kwamen vaak klem te zitten tussen Rome en de minder revolutionaire (calvinistische) Reformatie in. De Reformatie in de lijn van Calvijn kreeg ook in Zeeland uiteindelijk het meest voet aan de grond. Allereerst onder de handwerkslieden, later ook onder kooplieden en magistraten. De calvinisten hadden de mogelijkheden om via de bestaande structuren van overheidsgezag en politieke en economische factoren hun invloed uit te breiden in de steden. Dat was in Zeeland duidelijk het geval. De eigen geografische situatie van Zeeland als Gewest vol met havens bracht een grote openheid met zich mee naar de internationale betrekkingen. Dat bood mogelijkheden om te vluchten als het nodig was, maar ook om gemakkelijk de nodige hulp en steun te ontvangen van geestverwanten overzee. De Gereformeerde Kerken in Zeeland stonden in nauwe relatie met de Engelse vluchtelingengemeenten en werden van daaruit bediend. Ook de invloed van het machtige Antwerpen speelde een grote rol. De plaatselijke overheden traden in de regel niet echt streng op tegen de nieuwe inzichten. Men was bijvoorbeeld nogal beducht dat streng ingrijpen het tolerante klimaat zou bederven, dat nu eenmaal onmisbaar was voor de internationale handel, waar Zeelands welvaart zo afhankelijk van was. Er was bijvoorbeeld een opmerkelijke vrijheid voor de Schotse (calvinistische) kooplieden die zich in Veere gevestigd hadden. In Zeelands hervormingsgeschiedenis is het economische belang als bevorderende factor van de Reformatie een niet te verwaarlozen aspect.

Rond het 'Wonderjaar' 1566 werden de kansen aangegrepen om in de belangrijkste steden van Zeeland de Reformatie een definitieve ruimte te verschaffen. Kerken werden van 'paapse' onreinheden gezuiverd en in dienst genomen voor de prediking van de Reformatie. Een poging om via een geuzenleger definitief de macht in handen te krijgen op Walcheren, mislukte echter. En toen Alva in de Nederlanden orde op zaken kwam stellen, was Zeeland ook direct in het vizier. Een periode van veelbelovende vrijheid werd drastisch gesmoord in een rigoureuze repressie. Het centralistische bewind vanuit Brussel bracht de lokale overheden, die vaak veel milder waren, in een moeilijk parket. Er moest voortaan met harde hand worden opgetreden, en aldus geschiedde. In de jaren voor 1572 werd de Reformatie weer uitgebannen uit het openbare leven. Velen moesten vluchten en wat tot stand gekomen was leek radicaal verwoest. Toch was dat maar schijn, want toen de Geuzen in 1572 Den Briel voor de Prins hadden ingenomen koos Vlissingen er een paar dagen later voor om de poorten voor de Spanjaarden te sluiten. Een nieuwe periode in Nederlands Reformatiegeschiedenis was begonnen, waarbij Zeeland opnieuw een cruciale rol zou spelen. Tot zover de grote lijnen van deze studie.

Dit boek zal voor allen die zich met de geschiedenis van de vroege Reformatie in De Nederlanden, in het bijzonder in Zeeland, als een standaardwerk gaan functioneren. Het totaaloverzicht en de aandacht voor lokale details maken het tot een onmisbare hulpbron voor verdere studie. Daarnaast wil ik bijzonder aandacht vragen voor nog een nut van dit boek, dat niet direct te maken heeft met kerkhistorische interesse. In de bijlagen zijn alle in de archieven gevonden namen van Zeeuwen die de Reformatie op een of andere wijze waren toegedaan met alle opgespoorde gegevens in overzichtelijke lijsten te vinden, op woonplaats vermeld. Voor allen die met genealogie bezig zijn, en die hun voorgeslacht in Zeeland hebben, wordt hier een schat aan gegevens geboden, waar dankbaar gebruik van zal worden gemaakt.

Ook de uitvoering van het boek is een aparte vermelding waard. De uitgeverij De Koperen Tuin in Goes heeft er een boek van gemaakt dat de prijs meer dan waard is. Als we heden ten dage zien wat men soms voor paperbacks durft te vragen, dan is dit boek eigenlijk heel goedkoop. Wie het ter hand neemt en doorbladert voelt en ziet dat het letterlijk en figuurlijk een gewichtig boekwerk is, prachtig uitgegeven met vele mooie illustraties. Niets dan lof dus voor een boek, waarbij vorm en inhoud zo uitstekend harmoniëren. Wie het koopt, en vooral ook leest, zal er geen spijt van krijgen!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen