Uit de pers

Spanningen

De kerk kent in haar geschiedenis tijden van rust, maar ook perioden van spanning. Tijden waarin gemeenten in vrede leven. Na Paulus' krachtdadige bekering en zijn klaar getuigenis in de kring van de discipelen, lezen we dat de gemeenten door heel Judea en Galilea en Samaria vrede hadden en opgebouwd werden (Hand. 9 : 31). Tegelijk meldt de Schrift eerlijk dat er in de gemeente na Pinksteren spanningen zijn geweest. De onheilige geest weerstreeft gedurig de invloed van de Heilige Geest. Ambtsdragers van de Christelijke Gereformeerde Kerken hielden onlangs in Amersfoort hun landelijke voorjaarsconferentie. Prof. dr. W. van 't Spijker sprak daar over 'Conflictheersing in de gemeente van Christus'. Zijn referaat staat integraal afgedrukt in Ambtelijk Contact (36e jrg. nr. 6, juni 1997), maandblad ten dienste van ouderlingen en diakenen van deze kerken. Nu wij in eigen gelederen ook lijden onder de nodige spanningen, veroorzaakt door het SoW-proces, kan het wellicht helpen enkele gezichtspunten uit de lezing van prof. Van 't Spijker naar voren te halen.

Er worden eerst voorbeelden uit de kerkgeschiedenis genoemd. Het artikel is te lang om alles in z'n geheel te citeren, vandaar een korte samenvatting van wat prof. Van 't Spijker in dit historisch verband noemt. Hij begint met het ingrijpende meningsverschil tussen Augustinus en de Donatisten.

Tal van factoren spelen een rol als het om het antwoord gaat op de vraag: hoe moet de gemeente eruit zien? Wat betekent haar heiligheid? Hoe wordt die heiligheid van de gemeente zichtbaar? Het conflict kostte onnoemelijk veel tijd en geld, het schiep martelaren en het sloopte over jaren de hele kerk van Noord-Afrika. We hebben er een mooie opvatting van Augustinus over de kerk aan overgehouden, aldus Van 't Spijker. Maar: was het nodig geweest en had het niet anders gekund?

Als tweede voorbeeld noemt prof. Van 't Spijker de strijd om het filioque: de Heilige Geest gaat uit van de Vader en van de Zoon. Het is een dogmatisch meningsverschil, maar er achter ligt veelmeer een politiek geding: wordt Rome leidinggevend binnen de christenheid of zal het Constantinopel zijn?

Na de breuk met Rome kwam er binnen de beweging van de Reformatie een intens droevig meningsverschil openbaar over het avondmaal. Luther en Zwingli staan heftig tegenover elkaar. De eerste weigert de tweede de broederband en spreekt de befaamde woorden: u bent van een andere geest dan wij. Twee visies waarvan later Calvijn op zijn beurt weer zou zeggen: de hele strijd was niet nodig geweest als men de vragen anders gesteld had. Dat leverde hem weer een boze berisping van Luther op. Onderliggende tegenstellingen van politieke, sociale en nationale aard maakten de kwestie onoplosbaar. Het protestantisme had voorgoed zijn eenheid verloren.

Van 't Spijker komt vervolgens tot het droeve verhaal van de onderlinge twisten der Afgescheidenen in de vorige eeuw. Dat heeft tot op de dag van vandaag zijn gevolgen in vragen als: voor wie is Christus gestorven? Wanneer mag Christus worden aangeboden aan de zondaar? Voor wie is de belofte? inclusief de nog altijd niet opgeloste en opgeheven kerkscheuringen. Conclusie: het analyseren van kerkelijke conflicten laat zien dat niet zelden blijkt dat sociale, politieke, theologische en uitgesproken persoonlijke karakterologische factoren of tegenstellingen een grote rol spelen.

Prof. Van 't Spijker noemt in zijn verhaal ook enkele voorbeelden uit het Nieuwe Testament. Hij geeft vier voorbeelden en we citeren er de laatste twee van:

'Het derde voorbeeld speelt in de kring van de apostelen. En het verbaast ons met wat voor kracht Paulus het zich herinnert. In Antiochië verzet Paulus zich openlijk tegen Petrus. Het is een voorbeeld van broedertwist, meer nog: een voorbeeld van strijd binnen een gemeente over de zuiverheid van de leer en van de praktijk van die leer. Petrus heeft met de gemeente in Antiochië het avondmaal gevierd; hij, de jood, met de heidenchristenen. Dan komen er in die gemeente mensen uit Jeruzalem, uit de kring van Jacobus, een oude, klassiek gevormde christelijke gemeente uit de joden. Die houden nog afstand met de heidenchristenen. Terwijl die mannen in Antiochië zijn, trekt Petrus zich terug. Hij durft geen avondmaal meer te vieren met de onbesnedenen, wanneer die deputaten uit Jeruzalem aanwezig zijn. Daarop maakt Paulus hem in het openbaar een krachtig verwijt: jij laat je meeslepen door hun huichelarij! Dat is geen gebrek aan orthodoxie, maar aan orthopraxie. Wij verbazen ons over de kracht van dit verwijt tussen de twee apostelen. Voor Paulus was de leer van de vrije genade in geding. Petrus was ietwat behelpt met mensenvrees. Maar hij heeft het Paulus niet kwalijk genomen, gezien het feit, dat hij hem in zijn brief zijn geliefde broeder noemt, die weliswaar moeilijke dingen schrijft, maar geheel en al als broeder wordt aanvaard. Blijkbaar moeten broeders elkaar de waarheid kunnen zeggen. Hetgeen voor ons een onheelbaar conflict, mogelijk een kerkscheuring zou hebben betekend, wordt hier vermeld als een echt broederlijke manier van met elkaar om te gaan. Blijkbaar was dit mogelijk in die dagen.

Een laatste voorbeeld betreft iets wat op het tegenovergestelde lijkt te wijzen: kleinheid van Paulus, die weigert om met een bepaalde broeder op zendingsreis te gaan. Hier gaat het niet om een verschil in een religieuze manier van denken, zoals in Antiochië het geval was, maar om een hevige twist, waarbij een geprikkelde stemming van verbittering het resultaat was: Paulus tegen Barnabas, die hem in de kring der apostelen had geïntroduceerd, toen iedereen nog bang voor hem was omdat hij de gemeente vervolgde.

Barnabas wilde evenals Paulus weer op zendingsreis. Hij stelde voor om Johannes Marcus weer mee te nemen. Daar was Paulus tegen, omdat deze Johannes Marcus eerder naar Jeruzalem was teruggekeerd en de eerste zendingsreis niet had afgemaakt. Barnabas was een goed man, vol van de Heilige Geest en geloof. Niettemin stonden ze in bitterheid tegenover elkaar.

Gelukkig is dit niet zo gebleven. Maar het is wel een schrijnend voorbeeld van verwijdering tussen broeders, waarvan wij zeggen, dat het ook anders opgelost had kunnen worden: nu gingen zij eigen wegen en hield ieder zijn eindje vast.

We zouden deze voorbeelden uit het Nieuwe Testament gemakkelijk kunnen aanvullen met een aantal andere: de gemeente heeft vrijwel altijd te maken met situaties die haar geestelijk op een grote afstand brachten van het grote Pinksterfeest. Vlak bij het kruis ontstaat de twist over de prioriteit.

Vragen die voortkomen uit eerzucht, twisten die een grond vinden in heerszucht, spanningen die in verband staan met cultuur en levensgevoel, conflicten die uitbreken vanwege een verschillende benadering van de kern van het evangelie, waarbij harde woorden vallen, en tenslotte ook een weigering om elkaar toe te geven, waarbij de ene apostel een andere weg kiest dan de andere. Ik zeg: voorbeelden van wat in heel de Schrift wordt gevonden als de andere kant van de zaak. Ziet hoe lief zij elkander hebben! Dat ontbreekt dikwijls.

We kunnen de dingen daarom zo goed begrijpen, omdat ze ons ook maar al te veel vertrouwd zijn. Kunnen we er mee omgaan, zoals Christus zelf deze spanningen binnen de kring der discipelen hanteerde? Of zoals broeders elkaar de waarheid kunnen zeggen, evenals Paulus en Petrus en niettemin broeders, zelfs geliefde broeders kunnen blijven? Weten we in de gemeente klachten op te vangen en de klagers in te schakelen in de dienst van het Koninkrijk? En zijn we erop uit om, wanneer het tot een verbittering is gekomen, als tussen Paulus en Barnabas, elkaar toch weer te vinden, zoals het ook hun is gelukt? '

Van de geschiedenis valt immer veel te leren. Wie de lessen van de historie niet ter harte neemt, valt in dezelfde fouten als het voorgeslacht. Is het niet hartbrekend wat we lezen van Luther, Zwingli en Calvijn. Elkaar de broederband weigeren nota bene om het avondmaal waar de liefde van Christus zichtbaar en tastbaar aanwezig is.

Liefde gevraagd

In het Redactioneel van de juni/juli aflevering van het tijdschrift van de Evangelische Hogeschool Bijbel & Wetenschap citeert drs. N. C. van Velzen een woord van dr. J. H. Gunning JHzn. en schrijft daarom boven zijn bijdrage Amemus: laten we liefhebben.

'"Wij beleven zulke gewichtige, ernstige tijden. Ons ganse christendom is een 'open kwestie' geworden, gehele rangen en standen der Maatschappij doen alsof er geen God en geen Heiland meer zijn. En nu zullen wij, die Zijn gezegende Naam belijden, elkander gaan verketteren en verbijten? O, ik weet dat de Heer ons op nog dieper, nog donkerder wegen zal moeten brengen, eer wij eindelijk weder ons verenigen rondom het ene Nodige."

Deze hartekreet is van dr. J. H. Gunning JHzn. Hij schreef deze woorden in 1897 in zijn bekende evangelisatieblad "Pniël" in een artikeltje, getiteld: Amemus. Aanleiding om dit te schrijven was voor hem een anonieme brief die hij ontvangen had, waarin hij onbarmhartig en venijnig gekritiseerd werd vanwege een preek die hij had gehouden. Die bittere aanval van een anonieme theologant had hem erg pijn gedaan. Hij liet een goede vriend de brief lezen en vroeg hem om raad wat hij antwoorden moest. Deze zei alleen maar: "Amemus! Amemus!" wat betekent: laten we liefhebben.

Gunning schrijft, dat hij vaak aan dit antwoord gedacht heeft, wanneer het hem "in onze koude, kibbelzieke, aan verdachtmaking en verbittering zo rijke toestanden soms al te benauwd dreigde te worden. Amemus! Laat ons de warmte van een waarlijk liefhebbend hart, aan die koudbloedige, alles ontledende theologanten doen gevoelen".

Nijd en twist

Ik wil dit bewogen appèl om toch vooral op de wezenlijke dingen te letten onder uw aandacht brengen, omdat nu, precies honderd jaar later, het erop lijkt, dat het christendom zelfs geen "open kwestie" meer is om de simpele reden dat zeer velen zich überhaupt niets meer aan het christelijk geloof gelegen laten liggen. Intussen kibbelen christenen die bijbelgetrouw willen zijn, maar voort. Hun discussies zijn ook niet altijd liefdevol en munten evenmin uit door fijngevoeligheid.

Ik moest aan deze woorden van Gunning denken, toen ik van een student die een tijd in het buitenland had gewoond, een brief kreeg waarin hij zijn nood klaagde over de wijze waarop in Nederland studenten die zeggen "bijbelgetrouw" te willen zijn, soms met elkaar omgaan. Met zijn toestemming citeer ik enkele passages. "Twee van mijn huisgenoten hebben vandaag behoorlijk ruzie gehad over de kleur van de badkamerdeur die vorige week geschilderd was. Twee volwassenen, serieuze en respectabele christenen zaten te kibbelen over iets volslagen onbenulligs. Het ene meisje heeft een jaar fulltime evangelisatiewerk gedaan, het andere is iemand die veel met het geloof bezig is en er ook graag over mag praten. Tijdens de ruzie slingerden ze elkaar allerlei verwijten naar het hoofd. Al snel ging het niet meer over de badkamerdeur. Er werden oude koeien uit de sloot gehaald. Uiteindelijk zei een van hen dat de vriendschap over was en dat ze per direct een andere kamer zou zoeken."

Hij noemt dan nog enkele voorbeelden van ruzie, roddel en onwaarachtigheid waarmee hij sinds zijn komst in Nederland geconfronteerd is en hij vraagt zich vertwijfeld af: "Hoe is dit mogelijk? Van alle mensen op de wereld zouden uitgerekend christenen toch goed met elkaar overweg moeten kunnen? "

Ook in christelijke kerken en organisaties merkt hij tot zijn verbazing dat het niet veel anders is. Ook daar worden kleine meningsverschillen opgeblazen en tot principiële standpunten verheven, waarna men uit elkaar gaat.

De briefschrijver vroeg mij, wat ik daar nu van vond. Enigszins beschaamd moest ik hem toegeven, dat zijn observaties juist waren. Enige tijd later las ik in de krant de uitslag van een onderzoek, waaruit bleek, dat christenen van zichzelf denken dat ze zo aardig zijn, maar dat dit in de praktijk vaak zwaar tegen valt. De wereld vindt ons vaak arrogant, hoogmoedig en elitair. Ook gaat er geen werfkracht van ons uit vanwege de onderlinge verdeeldheid. "Stel eerst maar eens orde op zaken in eigen huis en kom dan om ons te bekeren", wordt soms hardop door niet-christenen gezegd.'

Drs. Van Velzen onthult aan het eind van zijn bijdrage dat de woorden 'Amemus'! Laten we liefhebben! afkomstig zijn uit het werk van de Latijnse dichter Catullus (87-54 V. Chr.). Inderdaad: woorden die ter harte genomen dienen te worden door allen die in een liefdeloze tijd God willen dienen door woord en daad.

Met muziek door het leven

Deze woorden schrijft de samensteller van Meulenhoffs Dagkalender 1997 Hans Warren boven de laatste week van poëzie in de maand juni. Op 24 juni, de dag dat ik deze rubriek samenstelde, kwam ik een lied van ds. J. J. L. ten Kate (1819-1889) tegen onder het opschrift Muziek des harten. We nemen dat hier ter afsluiting over en bevelen de lessen van deze wijze voorganger elkaar van harte aan:

Wees in uw besluiten - lento;
In uw handlen - amoroso;
In 't bemoedigen - andante;
In 't bestraffen - maestoso;
In uw geven - allegretto;
In uw weigeren - mesto, mesto;
Tegen 't kwade - risoluto;
En in al het goede - presto;
Speel wat ge aanroert - gratioso;
Roer de snaren nooit - con brio... 't Lied van Hoop, Geloof en Liefde
Blijve uw Christelijke levens-trio!

Tot beter verstaan vertalen we de muzikale termen voor u die ze wellicht niet kent:
lento = langzaam
amoroso = met liefde
andante = matig van tempo
maestoso = met majesteit (bedoeld als: nog langzamer dan andante)
allegretto =  meestal bedoeld als iets minder snel dan allegro = vrolijk of snel
mesto = droevig
risoluto = vastberaden
presto = snel
gratioso =  bevallig
con brio = met vuur.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen