Het evangelie in bits (1)

Zegen en vloek van de techniek

Inleiding

In 1956 verscheen de eerste kunstmaan aan het firmament. Een Russische spoetnik. Ter gelegenheid daarvan sprak prof. Wisse in een rede in de Koninginnekerk in Rotterdam (7 nov. 1957) daarover o.a. het volgende: 'Men heeft het openlijk uitgesproken, deze kunstmaan is de eerste stap in de richting van het meester worden van het heelal. Niet God, maar de mens zal heelal-beheerser zijn (...) Regen en zonneschijn, vruchtbare en onvruchtbare tijden zullen niet langer door een Goddelijke Voorzienigheid maar door het kennen en kunnen van de mens der techniek worden beheerst.' Wat sindsdien allemaal gebeurd is en in het kader van de beheersing der techniek allemaal mogelijk is geworden zal ieder voor zichzelf kunnen invullen. De huidige ontwikkelingen gaan de eerste kunstmaan ver te boven. De techniek is thans op een stand der zaken aangekomen waar we beland zijn op een omslagpunt naar een informatietijdperk. Een omslagpunt dat z'n invloed naar alle terreinen des levens zal uitstrekken. We mogen zeker wel spreken van een informatierevolutie. In een aantal artikelen willen we stilstaan bij m.n. de gevolgen van de digitale vormgeving van deze maatschappij. Waar ruim tien jaar geleden de computer zich aandiende als een bruikbaar instrument ook voor de studeerkamer van de pastorie, waart thans het Intemetspook rond als een fenomeen waar velen niet goed raad mee weten. Daarbij verschuilen zij zich achter een alles-afwijzend of alles-accepterend standpunt.

Het is hoog tijd voor bezinning. Over de daadwerkelijke betekenis van deze ontwikkelingen en over de wegen die we wel of niet kunnen inslaan. Internet is hierbij het modewoord en lijkt het summum van de digitale ontwikkelingen, maar geeft wel de richting aan waarin de moderne maatschappij van de 21e eeuw zich lijkt te bewegen. Met Internet knoopt de hele wereld zich immers aan elkaar. In enkele artikelen willen we stilstaan bij deze ontwikkelingen.

Daarin willen we heel nadrukkelijk niet ingaan op technische aspecten, hoe het allemaal werkt, of hoe u zich op Internet moet aansluiten. Daar zijn voldoende andere kanalen voor. Ook willen we niet simpelweg een aantal vooroordelen overnemen of alles aan de kant schuiven in het kader van de zegen van de techniek. We willen afwegen waar de digitalisering ons brengt. Voor welke gevolgen we ook onze ogen moeten openen. En waar we - in het kader van de verkondiging - ook helder moeten zijn tegenover de plaats die we als christen in deze maatschappij in hebben te nemen. Heeft de kerk ook iets meer te zeggen dan alleen een waarschuwende vinger op te heffen?

Digitalisering

Het 'digitaliseren' van de maatschappij is in volle gang. Sinds de techniek zo ver gevorderd is dat alle gegevens op digitale wijze verwerkt (kunnen) worden lijken er geen grenzen meer te bestaan voor het verwerken en doorgeven van informatie op welke wijze dan ook. De populariteit van het digitale weergeven van informatie komt hieruit voort, dat elke informatie, hetzij tekst, beeld, geluid of wat dan ook, vast te leggen is in bitjes (zeg maar: schakelaartjes in een aan en uit stand) die makkelijk vastgehouden, zonder verlies gekopieerd en met ontzettende snelheid doorgegeven kunnen worden). De gevolgen zijn niet alleen dat we technisch makkelijker kunnen werken (tekstverwerken op een computer) maar dat er een geweldige schaalvergroting van onze leefwereld plaatsvindt, doordat de techniek ons in staat stelt de gehele wereld binnen handbereik te hebben. Het einde van al deze ontwikkelingen is nog lang niet in zicht. Hoe moeten we deze ontwikkelingen bezien? Gaat het om voortgaande nieuwe technieken, die we waar mogelijk moeten inzetten? Of zijn de veranderingen groter en ingrijpender dan we misschien vermoeden? Gaat het alleen om een 'Hype', een item met overdreven aandacht dat wel weer weg zal ebben of om een blijvende omslag?

Toen in de 50/60-er jaren de overdracht van het beeld de opkomst van de tv in de hand werkte, was dat voor velen een eenvoudige zaak: vanuit de Schrift werd gebruik en bezit afgewezen. In de ene kerk weliswaar strenger aangepakt dan in de andere. Duidelijk was dat het om een vermaaksmedium ging, amusement was immers het leeuwendeel van de tv. Inmiddels heeft de plaats en de omvang van de tv in onze maatschappij er wel voor gezorgd dat we gewend zijn geraakt aan een beeldcultuur. Een gewenning die er voor zorgde dat de acceptatie van de computer door hen die tv afwezen, als vanzelf ging. De beeldcultuur is ons bestaan binnengedrongen en bepaalt ons denken en leven in de huidige maatschappij. Dat kunnen we niet eenvoudig terugdraaien. Laat dat vooraf gezegd zijn!

Dit alles ligt ten grondslag aan de plaats die Internet en computer in de komende tijd zullen gaan innemen. De veranderingen die zijn en zullen ontstaan, zullen groter zijn dan menigeen verwacht. Om enigszins zicht te krijgen op de invloed van deze ontwikkelingen trekken we eerst een tweetal lijnen vanuit de historie naar het heden toe. Daarbij moeten we wel eerlijk onder ogen zien dat het makkelijker is het verleden te analyseren dan het heden, waar we tenslotte nog midden in ontwikkelingen staan en het geheel nog niet kunnen overzien. Zodoende kunnen zaken van het heden een onevenredige grote nadruk krijgen, zodat we later met een glimlach onze eigen woorden kunnen lezen. Zoals ook de rede (niet het citaat!) van prof. Wisse, aan het begin genoemd, later gerelativeerd moest worden.

Van boek naar beeld

De eerste lijn zetten we in een ver verleden in. De uitvinding van de boekdrukkunst is van een zeer grote betekenis geweest. Dat zal ieder weldenkend mens toegeven. Ze is een omslagpunt geweest. Zowel in de algemene wetenschap alsook in het kerkelijk en geestelijk leven. Ze stond aan de wieg van de reformatie. Kennen we in de geschiedenis nog meer van zulke omslagpunten? Velen zullen de invloed van de tv als een omslagpunt aanwijzen. Dit heeft zeker zijn grote invloed gehad. We komen daar dadelijk nog op terug. Toch meen ik dat de tv niet meer geweest is dan een technische stap op diezelfde weg. Immers in de stappen die gezet zijn vanaf de boekdrukkunst tot en met de tv ging het steeds om het doorgeven van informatie. Of dat nu tekst of beeld en geluid is. De ontvanger was steeds aan de passieve zijde. Hij kon een boek openslaan of de tv aanzetten, maar was afhankelijk van datgene wat er geboden werd. Kon dat alleen maar al of niet tot zich nemen. Of de aangeboden stof nu een didactisch boek is of een boek dat rooie oortjes bezorgt maakt in feite geen verschil. Een tv met een groot aantal kanalen waarin men toch zelf kan kiezen is en blijft een passief medium, waar men de aangeboden informatie tot zich neemt na een keuze gemaakt te hebben. De vele kanalen zijn te vergelijken met een kast vol boeken. Zij het dat het aanbod gedurig wisselt. De ontwikkeling vanaf de boekdrukkunst zette een spoor van informatieoverdracht uit. Technisch was er wel vooruitgang, maar geen wezenlijke verandering. Technisch zijn er grote sprongen gemaakt, maar ging het er steeds om de mens aan informatie te helpen.

Om het nog wat dichterbij te krijgen en wat duidelijker en technischer in te vullen: na de oorlog begon in de maatschappelijke ontwikkelingen de automatisering zich een weg te banen. Niet alleen in het bedrijfsleven, ook in de verwerking van informatie (ontstaan LP's, band-en cassetterecorder). Vanaf midden 80-er jaren kwam het tijdperk van informatisering opzetten. We konden door de opkomst van de PC en de informatiedragers als diskettes en harde schijven informatie beheersen en verwerken. Tekstverwerken, zoekprogramma's, de Bijbel op de PC het werd allemaal mogelijk en liet nieuwe horizonnen zien, waarin ook binnen de kerk het gebruik van de PC een volwaardige - zij het vaak nog niet volledig erkende - plaats kreeg.

Hier en daar vielen principiële bezwaren te horen: een preek wordt niet op een PC gemaakt, maar is toch het werk van Gods Heilige Geest in de harten van Zijn dienaren! Ingezien werd langzamerhand dat de PC nooit en te nimmer dit werk van de overdenking en bezinning kan vervangen, maar slechts een instrument is. Zoals eens in oude tijden de ganzenveer het instrument voor de predikant was om zijn aantekeningen te maken of preek of meditatie te schrijven, zo was die toch ook al lang vervangen door balpen en typemachine. Waarom zou een PC dan een verkeerd instrument zijn. En waar de meeste predikanten toch ook soms uren nodig hadden om op een juiste wijze in de concordantie van Trommius te zoeken naar dwarslijnen door de Schrift en woordgebruik door de ene of de andere Bijbelschrijver daar doet een PC toch niet anders, alleen vele malen sneller! Het gebruik van de PC laat dan juist de beperkingen van een boek zien, waar slechts uitgegaan wordt van de vertaalde woorden en het combineren van meerdere woorden niet mogelijk is.

Al met al: Trommius of PC, het is en blijft informatieverwerking, een technisch ver voortgeschreden boekdrukkunst. Niet meer in lood, niet meer op papier, maar op digitale wijze.

Omslagpunt

In deze 90-er jaren dient zich nu echter wel een omslagpunt aan. In het kort gezegd komen we vanuit een informatietijdperk (van boekdrukkunst tot PC) in een communicatietijdperk. Er is de laatste jaren veel in beweging en daarmee in verandering gekomen. Internet heeft zich ontwikkeld van een verbinding tussen computers voor militaire doeleinden (reeds in de 60-er jaren!) tot een gigantisch wereldwijd netwerk. Multimediamogelijkheden zijn fantastisch en stellen ons tot alles in staat. Multimedia is alles waarin tekst, beeld en geluid verwerkt is. Overdracht van tastzin is reeds in ontwikkeling en ook over overdracht van geur wordt reeds nagedacht. De informatie die desnoods aan de andere zijde van de wereld is hoeft niet meer hierheen gebracht te worden via de gebruikelijke kanalen, maar kan via de digitale snelweg tot ons worden gebracht. En dat betekent: in minder dan een paar seconden. Daarbij komt - en dat maakt de omslag van informatie naar communicatie nu zo boeiend en tegelijk bedreigend: door de wijze waarop gecommuniceerd wordt is de ontvanger niet meer de passieve ontvanger, die hoogstens wat zappen kan, maar is hij interactief bezig. Hij zoekt en reist en bepaalt wat hij nodig heeft en waar zijn gedachten en begeerten naar uitgaan.

De ontsluitingsmogelijkheden door bekabeling met ISDN, glasvezel of via de gasbuis stellen ons in staat om dat wat nu nog maar alleen weggelegd lijkt voor de computerfreak straks in ieder huiskamer te brengen. Dit alles houdt in dat de nadruk van informatieverwerking nu verschuift naar het communicatieve gebeuren. Het communicatietijdperk is geboren. Een duidelijke omslag is ontstaan.

Wat hier in een paar regels gezegd wordt, daar willen we een volgende keer nog wat dieper op ingaan en tevens nog een tweede lijn vanuit de geschiedenis trekken om te zien welke gevolgen dit voor het leven om ons heen kan hebben.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen