Torenspitsen-Gemeenteflitsen

De Dorpen

Zetten en Andelst maken deel uit van de gemeente Valburg. Deze bestaat uit zeven dorpen en drie buurtschappen, die alle tussen de rivieren de Rijn en de Waal in liggen. In totaal heeft de gemeente Valburg ongeveer 13000 inwoners. De twee kerkdorpen Zetten en Andelst worden gescheiden door de spoorlijn Tiel-Arnhem/Nijmegen en de autosnelweg A15.

De eerste bewoners van de regio waar Zetten nu is gesitueerd, zijn te traceren rond 100 v. Chr. Dit waren Batavieren. Voor het eerst wordt Zetten in de geschiedschrijving genoemd als Sethone in het jaar 1005. Zetten was toen een onderdeel van een heerlijkheid, een stuk grondgebied dat bij een kasteel behoorde, in dit geval Nijmegen. Begin 19e eeuw was er voor het eerst sprake van gemeente Valburg waardoor het huidige samenstel van dorpen min of meer ontstond. Het laatste tiental jaren is Zetten een groeikern in de Midden-Betuwe. Mensen van 'over de Rijn' komen, gedreven door woningschaarste en hoge woningprijzen, naar Zetten.

In Andelst wordt er veel minder nieuwbouw gepleegd. Dit dorp vervult dan ook geen streekfunctie zoals Zetten dat wel doet. Daarentegen is Andelst wat rustieker en rustiger om te wonen. Dit dorp stamt uit de Romeinse tijd. Toen was dit gebied continu bewoond. De oudste geschiedkundige vermelding van Andelst vinden we in het jaar 855 n. Chr. toen genoemd als Andels, Andela of kortweg Aalst. In 1327 kreeg Andelst een standplaats voor de Ambtman en dus een rechtbank. Toen dus een gewichtige plaats.

Nu zien we Andelst toch een beetje vergrijzen. De verwachting is dat dit in de toekomst wel zal veranderen omdat Arnhem en Nijmegen in grote mate zullen verstedelijken en daarmee ook de dorpen die daar omheen liggen. Dit zal de mensen, die 'dorps' willen leven en wonen, naar de dorpen zoals Andelst drijven.

De kerkgebouwen

Op de plaats waar het huidige kerkgebouw van Zetten staat, heeft in 1005 reeds een kerkgebouw gestaan. De fundamenten hiervan zijn gevonden. De huidige kerk stamt uit de veertiende eeuw. Het bedehuis heeft een ommetseld gotisch koor met een kruisgewelf.

Door de gestage groei van de gemeente van Zetten is in 1911 de kerk grondig verbouwd en uitgebreid met een zijbeuk aan de zuidkant van de Kerk. Deze verbouwing komt in 1912 gereed. Dominee W. Bieshaar preekte bij de in gebruikneming van de kerk met de woorden van Joh. 10 : 22 en 23A 'En het was feest der tempel vernieuwing te Jeruzalem en het was winter. En Jezus wandelde in de tempel'.

Hierna werd een gelukwens uitgesproken door ds. Hendrik Pierson, president-directeur van de Heldringstichting. De pastor loci dankte allen voor hun goede wensen en zei met name ds. H. Pierson dank omdat mede door zijn invloed de Zettense gemeente bijna een jaar lang gebruik mocht maken van de Vluchtheuvelkerk.

ledere zondagmiddag werd daar voor Zetten dienst gehouden.

Het kerkgebouw van Andelst kent volgens deskundigen een ver verleden. De eerste vermelding van de parochie te Andelst is gedateerd 1330. Volgens het Rechtsboek van de Dom, door Hugo Wstinc in 1342 opgesteld, bezat de proost van het Domkappitel het colatierecht.(Het recht om geestelijken te benoemen). De kerk komt voor op kerklijst van de Dom in het jaar 1395.' De Berigten van het Historisch Genootschap' 1849:

'De eerste stenen kerken waren zeer eenvoudig: Langwerpig vierkant met een smal en laag plat of halfrond gesloten koor. in het begin van de vorige eeuw vond men te Hien en Andelst muren, die volgens hun ruwe samenstelling uit allerlei dooreengevoegde soorten van steen schenen te zijn van een tijdvak dat de 11 eeuw voorafging'.

Klokken en torens waren in de eerste tijd van het christendom zeer zeldzaam.

Het schip van de kerk van Andelst is waarschijnlijk gebouwd omstreeks het jaar 1000. Misschien heeft er toen al een houten zaalkerkje gestaan. In het bijzonder valt de zuidmuur te noemen, die op een bijzondere manier (verschillende gesteenten) is samengesteld.

De orgels

Het orgel dat tot op heden nog in gebruik is in de kerk van Zetten, is gebouwd naar het type en constructie van Naber. Carl Friedrich August Naber (1797-1861) vestigt zich in 1820 als orgelbouwer in Deventer. Hij bouwde onder andere orgels voor de N.H. kerk te Raalte 1836, koepelkerk te Amhem 1814, St. Joriskerk te Amersfoort 1844/45, N.H. kerk Stompetoren 1862. Het orgel in de N.H. kerk van Zetten is in 1872 gebouwd door orgelbouwer Van Puffelen te Zaltbommel een leerling van Naber uit Deventer.

Over het orgel van Andelst is weinig bekend. In 1833 komt er voor het eerst in de begroting van de kerk een post voor het orgel voor. Het orgel wordt sinds 1945 onderhouden door de gebr. Koppejan uit Veenendaal. De bouwer van het orgel is J. van Gelder uit Leiden.

Vroeger was op het orgel een klankbord aanwezig. Hierop stond aangegeven:2 Corinthe 4 vers 13. Deze tekst luidt:

'Dewijl wij nu dezelfde Geest des geloofs hebben, gelijk er geschreven is: Ik heb geloofd, daarom heb ik gesproken; zo geloven wij ook, daarom spreken wij ook!.

De Ned. Hervormde gemeenten

Doordat de gemeente geografisch dicht bij elkaar liggen, is het niet vreemd dat deze een nauw samenwerkingsverband hadden en hebben op kerkelijk gebied. De gemeente van Zetten telt 1489 leden. Andelst daarentegen is een stuk kleiner met 367 leden.

Na de 80-jarige oorlog van 1568-1648 is in 1601 een Ned. herv. gemeente gesticht. In dat zelfde jaar werd de eerste predikant, dominee W. Vrechtenius, aan de toe nog zelfstandige gemeente van Zetten verbonden. In de kerkboeken kunnen we onder meer lezen dat in het jaar 1643 Hemmen en Andelst een gecombineerde gemeente waren. Dit heeft echter maar kort geduurd.

De combinatie Zetten en Andelst bestaat vanaf 1657. Dat ook in vroeger jaren de hulp van de buitenlandse kerken werd ingeroepen, bewijst het feit dat in het jaar 1803 ds. Quack, predikant van Zetten en Andelst een collectereis naar Duitsland ondernam, en in Elberfeld Barmen een bedrag van ƒ 870, - inzamelde ten behoeve van de kerk van Zetten.

Voor 1781 schijnt het in onze gemeenten gebruikelijk te zijn geweest, om tijdens de kerkdiensten alleen te collecteren voor de plaatselijke diaconie. Op 8 jan. 1781 gaf nl. de heer de Graaf van Randwijk, Ambtman van de Over Betuwe aan de kerkenraden van Zetten en Andelst toestemming, om naast de gebruikelijke collecte voor 'de publieke armen' tijdens de kerkdienst, een tweede collecte te houden ten behoeve van de kerk.

Op zondag 11 februari 1781 werd hiermee een aanvang gemaakt.

Ook in het verleden heeft Zetten een rijk verenigingsleven gekend. Zo vond in 1884 de oprichting plaats van een jongelingsvereniging : Zacheüs'. Het kerkenboek zegt hier het volgende over: 'Zondag 23 maart 1884 kwamen des avonds te 7 uren op oproeping van den predikant ds. E. B. Gunning een 40-tal jongelingen met dezen in de catechisatiekamer bijeen, teneinde met elkaar te beraadslagen over de oprichting eener jongelingsvereniging in den gemeente'. Deze samenkomst werd tevens bijgewoond door H. H. Beukelaar, Spoelstra,

Bochtenoogen, Klomp en Bosma, leerlingen aan het Zettens gymnasium, de heren die welwillend zich hadden aangeboden niet alleen tot de oprichting en organisatie maar ook haar in de eerste tijd te willen leiden.

Natuurlijk zijn de beide gemeenten beïnvloed door de komst van de Heldringstichting, een tehuis voor moeilijk opvoedbare jongeren. De voorfase was echter belangrijker nl. ds. Heldring en ds. Van Lingen, die toch een stempel hebben gedrukt op het geestelijk leven in Zetten en Andelst.

Anekdotes

Een bijzonderheid mag worden genoemd dat de meeste notulenboeken van Zetten vanaf 1834 nog aanwezig zijn, en behalve uitvoerig, ook nog goed te lezen zijn. Het zou te ter voeren om alles te publiceren. Helaas zijn wel de gedeelten uit de laatste oorlog (1940-1945) verloren gegaan.

Een enkele anekdote willen we u niet onthouden: Ds. J. van 's Gravenweert schrijft in 1783 in het kerkenboek:

'In de maand Februari van dit jaar heeft de predikant door deszelfs goede voorzorg, zonder de kerk of iemand te bezwaren, de predikstoel, het hekje met al wat tot hetzelve behoort en de gestoeltens in het koor van de Zettense kerk laten bruin maken en vernissen; gelijk ook geschied is aan de predikstoel en het hekje in de kerk te Andelst, welke laatste echter voor 't grootste gedeelte, door sommige leden der gemeente bekostigd is. Het een en ander is door de verver S. van Ree te Opheusden geschied'.

'In een gecombineerde vergadering van de kerkeraden van Zetten en Andelst op 8 januari 1818 werd besloten, dat wanneer een der ouderlingen en diakenen zonder bericht van verhindering te sturen niet op de kerkeraadsvergadering verscheen, hij een boete van 10 stuivers had te betalen aan de plaatselijke diaconie'.

Wij kunnen dit als ambtsdragers ons niet voorstellen anno 1997.

De predikanten

In de lange rij van predikanten die onze gemeenten hebben gediend komen vele namen voor die veel betekend hebben in Christelijk Nederland - o.a. F. P. L. C. van Lingen en W. Bieshaar en in deze rij mag de huidige predikant ds. T. Ouwerkerk zich de 28e predikant van Zetten Andelst noemen.

Tenslotte

Bovenstaand epistel is een summiere uiteenzetting over de geschiedenis en samenstelling van onze beide gemeenten. Natuurlijk is er veel meer over te zeggen en schrijven.

We mogen opmerken, dat de Heere God door de eeuwen heen Zijn Kerk in stand houdt.

Ook al lijkt het soms op veel kleinmenselijk gedoe. Zijn werk gaat door. En zo mag de prediking van de vrije genade Gods iedere zondag in beide gemeenten gehoord worden tot de eer van Zijn Naam en tot behoud van zondaren.

kerkvoogd G. E. de Wit

scriba K. Speijers

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen