Boekbespreking

Het is een wijdlopige titel, waaronder dr. C. P. Polderman zijn studie over de graden van acceptatie van het medium televisie onder de 'gereformeerden' heeft gepresenteerd. Politiek, cultuur en theologie zijn factoren die hij in het kader van de Nederlandse geschiedenis van staat en kerk heeft onderzocht om een scherpere visie te krijgen op het feit dat er onder hen die historisch gezien hun verworteling in de gereformeerde traditie hebben, toch een wezenlijk verschil van omgaan is met de vragen en de media van de moderne cultuur. Polderman onderscheidt een drietal attitudes, die van 'links naar rechts' als volgt worden geformuleerd: solidair met de wereld (de televisie wordt als medium zonder meer geaccepteerd), kritische participatie in de wereld (een kritisch-verantwoord gebruik van televisie is mogelijk) en distantie van de wereld (afwijzing van de televisie). Het is, anders genoemd, de driedeling van 'vrijheid, verantwoordelijkheid en gebondenheid'.

In een viertal hoofddelen werkt de auteur zijn vraagstelling uit. Het tweede deel, over gereformeerden, televisie en cultuur is m.i. het meest eigenlijke deel van de studie. Daarin wordt, mede met behulp van interviews, duidelijk hoe er in het brede scala van wat zich gereformeerd wil noemen, met alle schakeringen, gedacht wordt over televisie. Poldermans driedeling krijgt hierin gezicht. De andere drie hoofddelen hebben het karakter van historische overzichten, die duidelijk moeten maken hoe en waarom wij van gereformeerden spreken, en waar hun opvattingen vandaan komen. Het eerste deel gaat over 'Gereformeerden en gereformeerden'. Het handelt over de gereformeerden als historische en sociologische entiteit binnen ons volk. Hoofddeel 3 gaat over 'Calvinisme en cultuur' en in het laatste deel wordt uitvoerig ingegaan op de 'Theologische wortels', een verhandeling over hoe er binnen de breedte van de traditie gedacht is over verkiezing en verbond. Polderman geeft in zijn overzichten een grote hoeveelheid aan gegevens, geput uit de relevante secundaire bronnen. De veelheid brengt met zich mee dat er slechts oppervlakkige lijnen kunnen worden getrokken, en het gevaar dreigt dan ook van een te snelle generalisering die de schematiek van de studie moet illustreren. Een voorbeeld vond ik in de wijze waarop hij Calvijn en Bullinger veel te ongenuanceerd naast en tegenover elkaar zette als twee vertegenwoordigers van onderscheiden gereformeerde stromingen. De (geforceerde) schematiek is m.i. het zwakke van deze studie. De indruk die men bij lezing steeds meer krijgt is dat alle (kerk)historische lijnen de driedeling van Polderman moeten dienen. Het lijkt een beetje op een goed gereformeerde preek met drie punten, die echter niet uit de tekst zelf opkomen, maar geforceerd aan de tekst worden opgelegd. Polderman heeft een indrukwekkende hoeveelheid gegevens inzake geloof en cultuur van gereformeerden (opnieuw) in kaart gebracht. Maar er is veel waarvan ik me afvraag wat het nu met de eigenlijke thematiek te maken heeft. Ik had alles graag wat meer toegespitst gezien, vooral bij het laatste theologische hoofdstuk. Het boek bestaat eigenlijk uit vier aparte studies, die uiteraard wel alles met elkaar te maken hebben, maar die te weinig in een onderlinge relevantie verbonden worden. Deze studie draagt wel bij om het beeld van de Gereformeerden in historisch en theologisch perspectief scherper te krijgen, maar het is toch te veel van het goede, gezien het thema. Het onderwerp 'Kerk en wereld' als spanningsveld in de gereformeerde gezindte, met de televisie als voorbeeld van een concreet spanningspunt, blijft interessant, maar kan m.i. beknopter en daarmee ook helderder worden gepresenteerd dan in deze studie is gebeurd. De behandeling van de drie stromingen, heterodox, semi-orthodox en orthodox is soms ook te statisch. De driedeling wordt de eeuwen door getraceerd en tot oervormen teruggebracht. Minder duidelijk wordt hoe er ook sprake is van overgangen van de ene tot de andere stroming, en hoe die overgangen bepaald zijn door de cultuur. De ontwikkeling van aanvankelijke afwijzing tot latere acceptatie van moderne cultuur, zoals vooral in de Gereformeerde Kerken te bespeuren valt, vraagt nadere verklaring. Nog een punt: het is niet altijd duidelijk of de naam Gereformeerden als een normatief of als een louter descriptieve term wordt gebruikt. Als Polderman stelt dat Gereformeerden diegenen zijn, die zich naar de norm van de Schrift en Belijdenis willen richten, dan vallen de modernen buiten de categorie. Zijn Gereformeerden nu al diegenen die historisch gezien voortkomen uit de (Calvijnse) reformatie in Nederland, of eigenlijk alleen diegenen die de Reformatie trouw zijn gebleven, met alle schakeringen die er dan nog overblijven? Tenslotte nog een klein puntje van 'tekstkritiek', wat het gebruik van Latijn betreft: het is niet de genitivus 'civitatis' Dei en terrena, op blz. 216, maar civitas.

De bovenstaande kritische opmerkingen nemen niet weg dat er bewondering en waardering mag zijn voor de wijze waarop de schrijver vanuit zijn maatschappij-historische achtergrond zich kundig heeft betoond op het terrein van de ingewikkelde kerkhistorische en theologische vraagstelling van de Gereformeerden en hun positie ten aanzien van de cultuur. Het is ook duidelijk dat hij vanuit een grote solidariteit, van binnen uit, over de gereformeerden schrijft, zonder de objectiviteit te verliezen. Poldermans proefschrift is een felicitatie waard en verdient goede aandacht bij allen die het thema 'Kerk en wereld' ter harte gaat, en dat zijn toch allen die gerefor­meerd willen zijn en blijven, van welke kerkelijke kleur zij ook mogen wezen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen