Kerk op Java: groeiende minderheid

Een 'zendingsreis' voor predikanten!
Een nieuw idee van het Hendrik Kraemer Instituut te Oegstgeest. Want in (het midden van) de NHK en de GKN is het aantal zendelingen sterk verminderd. Zo kan ook bij de gemeente de band met de zending en de zusterkerken verminderen. Wat hieraan te doen? Gewone gemeentepredikanten de kans geven er als studieverlof zelf heen te gaan! Dan kunnen zij zelf uit eigen ervaring spreken! Een folder ging naar alle predikanten. Je moest er echt voor 'solliciteren', je mocht je voorkeur uitspreken voor Ghana of Indonesië, je ging dan (een week) naar 'Oegstgeest' ter voorbereiding.
Inmiddels vond de reis in juli plaats. Reisleider was ds. A. Verburg, docent H.K.I., voorheen studentenpredikant in Surabaya. Hij weet de weg en kent de spraak. De tien predikanten die naar Indonesië gingen trokken eerst gezamenlijk op (in Yogyakarta), maar gingen daarna weer uitéén: de reisleider ging met een drietal naar Oost-Java en toen met 't zevental naar de Minahassa. Het drietal (Visser, Lucas en Blenk) ging naar Toraja: wegens onze band met de GZB. De 'secretaris' van dit 'Toraja-trio', ds. C. Blenk, doet u bij dezen verslag.
 

Met tien predikanten gingen wij op Schiphol de lucht in. In het KLM-vliegtuig krijg je tegenwoordig op tv-toestellen de reisinformatie door. Kijk eens op de wereldkaart: wij vliegen over Oost-Europa naar Azië, over India naar Indonesië. Hoe anders dan de eerste zendelingen, denk je, die om Afrika heenzeilden...

Na een nacht vliegen landden wij in de hoofdstad Djakarta. We zien daar een modern vliegveld in oud-Javaanse stijl, het Soekarno-Hatta-vliegveld: herinnering aan de onafhankelijkheidsstrijd. In de wachtruimte zien we op tv meteen al de huidige president Soeharto: hij onthult een borstbeeld van zijn overleden vrouw. Ds. Verburg vertaalt. De tv meldt voorts ook de gebedstijd. Je merkt dus metéén: we zijn in een islamland. Hoe anders dan in het geseculariseerde Westen, waar men bidden uit de tijd acht in het moderne leven. We stappen over in een kleiner vliegtuig van de 'Garuda' voor Midden-Java. Als we in Yogyakarta uitstappen, voelen we de tropische warmte en zien we het oosterse straatbeeld. We logeren in het gastenverblijf van het Chr. Bethel-ziekenhuis. We zijn te gast bij de Christelijke Universieit Duta Wacana, d.i. ambassadeur van de Waarheid. Daar stapt een waarheidsvriend met verwachting binnen... Eerst een 'academisch weekje', zoals J. J. Visser zei.

1. Yogyakarta: theologie in de sultansstad

De rector van de universiteit ontvangt ons hartelijk en beantwoordt bij koffie en thee onze vragen. Deze universiteit begon ooit als Hollands-gereformeerde opleiding voor Javaanse evangelisten en predikanten. Sinds 1962 is die opleiding verbreed tot andere protestantse kerken, ook van buiten Java. Sinds 1985 is zij uitgebouwd tot universiteit met vijf faculteiten (naast theologie ook architectuur, informatica, e.d.) voor ruim 300 studenten. Vergeleken bij de plaatselijke staatsuniversiteit niet groot. De theologie wil men nu meer 'contextueel' bedrijven. Welnu, dat was ook ons thema! Dat bleek de andere morgen ook direct: we werden allereerst geïnformeerd over het... ontwikkelingswerk dat de universiteit doet in dorp en stad, en wij gingen direct kijken naar een project in de buurt: krotten langs de rivier die vervangen waren door huisjes. Brot-für-die Welt financiert dit werk.

Faculteit. Daarna ontmoetten we de docenten van de theologische faculteit. Rector A. Sukarto (zelf van moslim christen geworden) geeft uitleg. Men wil 'oecumenisch' zijn, maar niet 'liberaal' heten. 'Evangelisch' evenmin. 'Veel studenten pressen ons tot revival-meetings, maar dat is niet Javaans...'. Een concurrerende evangelische universiteit, die ons liberaal noemt, wil studenten van ons afpakken. Zij leren hen evangeliseren op onverantwoorde wijze. Aan de muur van de docentenkamer zie ik de doop van Jezus op zijn Javaans, maar daarnaast een foto van het docentencorps op zijn Westers. Nederlanders. Er zijn nog drie Nederlandse docenten bij. Die ontvingen ons later ook in hun eigen (zendings)huis. Hun verblijfsvergunning hebben ze niet van het Ministerie van Godsdienst, maar van dat van onderwijs. Jan Post Hospers geeft exegese N.T., zijn vrouw Grieks en feminisme, mevr. Van Doorn-Harder islam. Zij promoveerde aan de VU. bij prof. Wessels. (Bij hun komst had Post bevrijdingstheologen onder in de koffer gestopt: die zijn hier verboden.) Zij sloten zich hier aan bij de (geassimileerde) Chinese kerk: Indonesisch sprekend en ook de meest oecumenische.

Contextualisatie. In de aula sprak voor ons dr. Gerrit Singghi, docent O.T., over contextualisatie. Spreker had een foto aan de muur geprikt van de inheemse zendeling Sadrach (19e eeuw). Kijk! de zendeling van de Ned. Ger. Zendings Vereniging bood hem een stoel! Een Javaan liet je normaal hurken. (De NGZV ontstond in 1859 tegenover de liberaal geworden NZV, en begon op Midden-Java in 1862.) Samen bouwden ze een grote inheemse kerk op in Midden-Java: van de noordkust tot aan Yogyakarta toe (de sultansresidentie ging in 1891 open). Maar juist toen verdacht een zendingsinspecteur van de NGZV Sadrach van... syncretisme en... schorste hem. Achteraf ten onrechte: de grote man was bijbelgetrouw. Singghi pleitte alsnog voor erkenning van Javaanse 'ngelmu': dat is niet (alleen) Javaanse magie, maar meer: Javaanse levenswijsheid, de Bergrede gelijk. Zowel de islam als het christendom hebben deze ngelmu als om strijd willen uitzuiveren. Maar juist uit deze ngelmu sproot de onafhankelijkheidsbeweging. De gereformeerde zending heeft die emancipatie helaas voor islamverzet aangezien. Maar ten onrechte. Singghi pleitte alsnog voor 'legitiem syncretisme'.

Een oude missionaris viel de spreker direct aan: wij moeten Christus prediken! Antwoord: Die is er al. Sociaal werk is geen middel tot, maar zelf al verkondiging. En zo groeit juist de kerk op Java.

Mattheüs 25 staat dicht bij Mattheüs 28. Collega Van Nood vroeg: bent u dan niet bang voor identiteitsverlies zoals bij ons in de Gereformeerde Kerken? Antwoord: daar is de kerk in Indonesië nog lang niet aan toe.

Kerkbouw. Later sprak architect Prawato over architectuur en liet ons wat dia's zien van kerkgebouwen. Hoe kan kerkbouw meer contextueel zijn? Spreker was zelf Chinees, maar had zijn Javaanse vrouw meegebracht. Waren de kerkschendingen misschien ook afweer tegen de koloniale stijl? De islam bouwt soms een moskee in Hindoestijl, maar vindt dat kerken kerken moeten blijven. Maar ook de kerkenraden vinden dat. Een architect moet hen bewust maken, dat het meer inheems kan en moet. Prawato volgt zelf bij voorkeur een neutraal gebouw zoals een oud-Javaanse rijstschuur. Maar ook dan blijft de inrichting vaak Westers: geen gamelan maar een orgel enz. Erger is: ook het Jezus-beeld is nog vaak 'Westers'.

Bamboekerk. Wij werden meegenomen naar een kerk van... bamboe. Voorpost in een nieuwere wijk van Yogya. Bamboe uit armoe. Afrikaanse gasten voelden zich hier ineens thuis, legde een oude ouderling uit. Is dat nu contextueel? ! vroeg ik. Ja, zei onze architect, armoede hoort ook bij de context. Hoe ga je daar creatief mee om? Door de open bamboeramen hoorden we de oproep van de nabijgelegen moskee, dwars door ons gezang heen. Dat is ook context. De dominee was afwezig: te druk met trouwerijen in deze zomermaand. Gewone kerkenraadsleden stelden zich voor. Eén was als jongen van de honger naar de kerk gekomen. Een ander was te vondeling gelegd en geadopteerd. Hoe doen zij hier het kerkenwerk? Voor het Avondmaal werd de hele gemeente bezocht. Zelf sprak ik een broeder, die bij het onderwijs werkte. Er gaan steeds meer christelijke scholen dicht, klaagde hij. Waarom dan? Die scholen ontvingen altijd veel moslimkinderen, die dan het Evangelie hoorden, maar nu wil de imam dat ze naar eigen scholen gaan. Hoe minder kinderen, hoe minder geld...

2. Moslims en christenen

Ook de dialoog met de islam kwam aan de orde. Tot ons sprak een moslimleider van de zgn. Mohammediah-beweging, ene Amin Abdullah. De islambewegingen moesten zich voor Soeharto uit de politiek terugtrekken, maar spreker constateerde nu een islamisering, een 'vergroening' van het parlement. Maar die bracht geen sociale verbetering, tot teleurstelling van de armen. Vandaar de sociale onrust en de kerkschendingen.

Hierna sprak de christelijke theoloog Sumartana. Hij constateerde een wonderlijke paradox: de protestantse gebieden in Indonesië zijn het meest achtergebleven (b.v. de Batakkers op Sumatra). Maar in het Westen was het protestantisme juist de motor tot vooruitgang. Waarom hier niet? ! De jonge kerken waren afhankelijk van het Westen en erfden een afhankelijke mentaliteit. Zij verkeren in de buitengewesten en vrezen het Javaanse imperialisme en de islam. En zij kunnen nu niet meer op het le­ ger rekenen. In de dialoog met de islam moeten wij eindelijk de geest van Hendrik Kraemer uitbannen: zijn kritiek op de islam was heel eenzijdig. Ik dacht metéén: dit is weer het misverstand van de wereldzendingsconferentie in Tambaram over Kraemers boek. Hij bedoelde - net als Barth - Gods 'neen' tegen alle menselijke religie, ook tegen het christendom, maar in Christus Gods 'ja' tegen alle mensen. Sumartana: maar Kraemer was rechtlijniger dan Barth, en: Gods nee is niet hetzelfde als óns nee.

Volgende vraag. Is de Westerse vooruitgang niet meer aan de Verlichting te danken dan aan de Reformatie? Maar Sumartana volhardde bij de vraag: waarom gaat de stelling van Max Weber (calvinisme stimuleerde kapitalisme) niet op in Indonesië? Helpt protestants geloof dan niet tegen armoede? Wij waren hogelijk verbaasd: de zending bracht toch juist via het onderwijs meer ontwikkeling? ! Jazeker, maar nu zijn juist de islamziekenhuizen en - universiteiten beter, zeker op Java. (De wet op de vertragende voorsprong.)

En dan de waarheidsvraag. Wie Christus als Heer belijdt, moet die nu Mohammed een valse profeet noemen? Volgens Hans Küng voldoet Mohammed juist aan alle voorwaarden van een echte profeet, b.v. zoals Amos was. En toch wilde Sumartana, leerling van Verkuyl, volgeling van Calvijn blijven. 'Hoe kan dat? !' vroeg collega Visser, meestal op de achtegrond, nu in opperste verbazing. Sumartana: mijn vader (gereformeerd) vroeg me al: ga je nog eens over naar de islam? Nee, zei hij, nooit over gedacht. Voor mij is Jezus Christus definitief. Dank zij vader. Ik kan niet anders... In een nagesprek vroeg ik of Mohammed ook voldeed aan wat Jezus Zelf over profeten zei. Ik volg Küng, antwoordde hij. Hij verklapte dat hij nu met Erasmus bezig was: die kennen ze hier in Indonesië helemaal niet... En zijn conflict dan met Luther over de vrije wil? Daarin volg ik Erasmus, antwoordde hij... U moest niet zo Westers zijn, zei ik ondeugend. 'The best of the West', zei hij. Wat zit hierachter? Bedoelt Sumartana zo misschien de Indonesische kerken meer zelfvertrouwen te geven? Maar Luther was moediger dan Erasmus! Beide stellingen van Sumartana bleven ons achtervolgen tijdens onze reis. Die over Mohammed vond elders alom tegenspraak (gelukkig), maar die over Max Weber werd elders alom... bevestigd! (jammer) Dialoog. Samartana is ook initiatiefnemer van 'Interfidei', een groepje intellectuelen, die de dialoog tussen de religies willen zoeken. Wij ontmoetten in hun huis ds. Elga Sarapong uit Sulawesi, die in Groningen missiologie had gestudeerd bij prof. Hoedemaker, samen met twee moslims: één uit Nahdatul Ulama en één uit de Mohammedya. Hindoes en boeddhisten ontbraken nog. Wij snijden in publicaties en op conferenties actuele onderwerpen aan: verkiezingen, kerkschendingen enz. Aan de waarheidsvraag komen we nog niet toe. We zijn kritisch jegens de regering-Soeharto, die niet democratisch is. De Pantacila? (Vrijheid voor bestaande godsdiensten.) Die gaat ons nog niet ver genoeg: zo valt het confucianisme erbuiten. En niet te vergeten: het jodendom...

Studio. We bezochten buiten Yogya in het dorp Sinduharjo ook een r.-k. studio, Puskat, geheten, die christelijke tv-uitzendingen verzorgt. We zagen enkele video-opnamen. Wij sluiten bij de uitbeelding van bijbelse verhalen aan bij bekende Javaanse tradities. Initiatiefnemer is de Zwitser Rudi Hofman, een leerling van... Hans Küng. Het communicatiecentrum is gesticht als deel van het catechetisch centrum. Symbool is een ring om de halve man, een duif (niet het kruis) enz. We zagen dat symbool ook bij Interfidei. In een hal zagen we op de vier muren vier teksten uit deze vier religies: elk zeggende, dat God Zijn schepping wil onderhouden. Puskat geeft goed nieuws door: b.v. een dorp waar kerk en moskee in vrede samenleven. Vinden de bisschoppen dat maar goed? Soms vrezen ze syncretisme, maar ze laten ons begaan. En staat de overheid erachter? Steun voor hun Pantacila! Nee, die vindt ons blijkbaar toch weer te christelijk. 'Wij houden ons aan ons eigen boek (de Bijbel), maar geven dat voor buitenstaanders herkenbaar weer. Onze richtlijn is: hoe zou Jezus nu tegen het leven in Indonesië aankijken? ' Collega Lucas vroeg: moet u niet meer Christus verkondigen? Antwoord: Hem opdringen is Hem onteren. Maar verder lieten deze mediamensen het theologisch debat graag aan de theologen over...

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen