Oost-Java: over kerkschendingen gesproken (1)

RECTIFICATIES: (bij: Een studiereis naar Indonesië, 1)

1. Het initiatief van de zendingsreis ging niet uit van het HKI, maar van de Raad van de Zending, zendingsdeputaten van de GKN en van de GZB.

2. De predikanten die naar Toraja gingen hebben voorletters: D. B. Lucas en C. M. Visser en C. Blenk.

3. Het ziekenhuis in Yogyakarta heet Bethesda-ziekenhuis. En Duta Wacana betekent: ambassadeur van het Woord.

1. Naar Malang: geschiedenis herleeft

Terwijl sommigen van ons naar Salatiga e.d. gingen, vertrokken wij met vier man naar Oost-Java: we reden met een busje dwars door de rijstvelden, met het zicht op Java's bergen, door de dorpen en steden (Solo b.v.) van dit dichtbevolkte eiland, langs suiker-en koffieplantages, door Nederland begonnen (cultuurstelsel, 1830, batig-slot-politiek, Max Havelaar). Op de tweebaansweg haalde de chauffeur toeterend al het andere verkeer in... Soms stokte het gesprek er even van. We reden door het prachtige Oost-Javaanse bergland naar Malang: een stad die de Nederlandse koloniale sfeer nog ademt. Op een gezellig terrasje met aan de muur schoolfoto's uit die goede oude tijd bestelden wij maar eens Hollands eten. Hier in Malang gingen Nederlanders uit Soerabaja met vakantie. In zendingsboeken staat de geschiedenis: tot 1848 verbood het Nederlandse gouvernement alle zending op Java, want men was doodsbang voor opstand. Maar wat bleek? In de havenstad Soerabaja had de Duitse horlogemaker Emde al een (verboden) vertaling van Marcus 1 op de markt verkocht, die in handen viel van een moskeebeambte: zodoende waren er in 1843 al 35 moslims gedoopt (door een dominee van de Indische kerk)! Maar zij moesten zich volgens Emde ook als westerlingen kappen en kleden (Hollandisme)! Daarentegen had de Indo-Europeaan Coolen op zijn landgoed op zondagen het Onze Vader, de Wet en het Credo als Javaanse ngelmu (geheimleer) aan belangstellenden ingefluisterd en laten reciteren als machtige spreuken (Javanisme). Hij gebruikte daarbij ook de wajang. Beide groepen kregen contact, maar toen Coolen van de doop der anderen hoorde, verbood hij het contact. Dat vond hij te westers... Toen het Nederlands Zendeling genootschap van beide groepen hoorde en ds. Van Rhijn dat aan gouverneur-generaal Rochussen doorvertelde, vond deze het toch maar beter het NZG nu toe te laten: om de zaak te ordenen. Zendeling Jellesma ging er in 1848 heen en leidde beide groepen in goede banen. Hij stichtte ook het eerste christelijke dorp Mojawarno, dat wij later ook zagen. Hier werkte hij samen met de Javaanse christen Kjai Paulus Tosari. In Oost-Java begon de zending dus in de dorpen, in Midden - Java in de steden. Oost-Java was 'hervormd'. Midden-Java gereformeerd zendingsterrein. Maar hervormd-gereformeerden zijn hier nooit geweest. Zijn wij misschien de eersten?

2. Bale Wiyata: Kadervorming

Wij werden ontvangen op het kerkelijk centrum Bale Wiyata (leerhuis), opgericht in 1925 om inheemse predikanten op te leiden, mooi gebouwd tegen de heuvels. Hier woonde Hendrik Kraemer. Hij wilde de kerken uit de dorpen betrekken op een stedelijk centrum. Aldus A. Th. van Leeuwen in Hendrik Kraemer: Dienaar der Wereldkerk. Samen met Barend Schuurman, die met mystiek gevoel de apostolische geloofsbelijdenis vertolkte voor Javaanse oren en harten: Over alle bergen. Kraemer stimuleerde dat deze Javaanse gemeenten, hoe zwak ook, zelfstandig werden. Dit geschiedde op de synode van Mojowarno (1931): Gereja Kristen Java Wetan (Chr. kerk van Oost-Java). Kraemer stimuleerde dat deze kerk zelf met zending begon: naar Bali (1932). Zelf werkte Kraemer aan een revisie van de bijbelvertaling, niet in het moeilijke Javaans, maar in het Maleis. Wat betreft Bale Wiyata:dit werd in 1964 samengevoegd met en ondergebracht bij de ons bekende Duta Wacana-universiteit te Yogyakarta. Maar toen is dit gebouwencomplex in Malang niet gesloten, doch in gebruik genomen voor synodewerk en toerusting van de (110) predikanten en (125) gemeenten van de GKJW. Die kerk is na de revolutiepoging van 1965 zeer gegroeid. Op het plein is in 1993 een monumentje opgericht, dat herinnert aan de eerste doop:1843, 150 jaar tevoren. We lezen de naam van de huidige synodepreses: Wismoady. (Hij komt dit jaar naar Nederland voor de herdenking van 200 jaar zending: NZV, 1797.) In een reisverslag van Jasper Slob konden we lezen, dat voor synodale kosten nog 30% uit het buitenland komt. Er zijn elf raden: voor toerusting, vrouwenwerk, studentenwerk, onderwijs, enz. Men vertelt ons vooral over de theologische vorming van gemeenteleden, georganiseerd per classis. Vier predikanten zijn daarvoor vrijgesteld! Vooral homiletiek is gewild: gemeenteleden willen leren preken. Maar de leiding vindt ethiek belangrijker: gezin en samenleving. Islam vinden allen belangrijk. Vindt men hier Mohammed ook een echte profeet? (Sumartana) De leiders lachen. 'Hij verkoopt het christelijk geloof', zei er één. Zijn 'interfideï' is een vorm van syncretisme. Maar hoe dan wel?

3. Op bezoek bij moslimleider NU

Wij gaan met de voorzitter, dr. Wismoady (gepromoveerd in Edinburgh op het historische kritiek van het O.T., professor in Jakarta geweest) op bezoek in de Al Hakim Pesantren bij een islamleider, Hasyim Muzadi, rechterhand van Gus Dur, leider van de Nahdatul Ulama. Wij werden hartelijk ontvangen. Synodelid Lucas bracht de groeten over van synodepreses Beekman, die er na de kerkschendingen op bezoek was geweest. Muzadi zei: tussen christenen en moslims zijn er eigenlijk geen problemen. De kerkschendingen, b.v. in Situbondo, hebben een sociale achtergrond: armoede, analfabetisme. De regering moet meer ruimte geven voor onderwijs en werk. Fundamentalisme is Indonesië vreemd, komt van buiten. Mohammed zelf regelde in Medina vreedzaam samenleven met joden en christenen. Wij kregen deze regeling zelfs uitgereikt, in het Indonesisch vertaald. NU houdt zich eraan, juist op Oost-Java. Moet men, zoals Sumartana zegt, om de moslims echt te respecteren, Mohammed als profeet erkennen? Nee. Want de islam kent drie gemeenschappen: van geloof, van familie en van volk. In de volksgemeenschap kan men samenwerken. Trouwens, Allah is niet alleen rechtvaardig maar ook barmhartig. Toen ging het gesprek verder tussen de moslimleider en de kerkleider. Ds. Verburg fluisterde: hoor! gesprek tussen 'stamhoofden'. De relatie is uitstekend. Bij de rellen hadden NU en GKJW (dus islam en kerk) een communiqué uitgegeven. Maar bij nieuwe rellen staat ook NU machteloos: relschoppers horen niet bij de NU. De politie kijkt de andere kant uit. De enkele christelijke ministers zijn ook machteloos... We stonden perplex. Ds. Wismoady troostte me: niemand begrijpt het, zelfs Soeharto niet...

4. Ds. Wismoady: pro-existentie

Wij spraken ook met het synodebestuur van de GKJW. Voorzitter ds. Wismoady constateerde een verschuiving in zijn kerk: van dogmatische kwesties (b.v. over doop en avondmaal) naar de missionaire dimensie. Er is een revisie van de missie nodig. Van meetaf was er in onze kerk een verschil tussen Hollandisme en Javanisme (Coolen). Wij leggen nu meer nadruk op menselijkheid, het dogma komt later. Vrucht van deze benadering is 150 bekeerlingen in 10 jaar in 125 gemeenten. Vergeet niet dat van de 43 miljoen mensen in Oost-Java slechts een kwart miljoen chirsten is. De eerste vraag van de buitenstaander is niet: dat geloof je? maar waarom doe je dat? Het christelijk gezinsleven trekt anderen aan: minder streng, en toch ordelijker: uit liefde. Voor kerkbouw is toestemming van de buurt nodig, voor moskeebouw niet... Wismoady wil coëxistentie veranderen in pro-existentie: er zijn voor anderen. Doen wat je moet doen, de rest overgeven aan de Heilige Geest. 'God is goed voor allen' is nu een geliefd thema (Psalm 145 : 9). God gebruikt ons, al weten we niet precies hoe (100 bekeringen in één jaar!). Is Allah dezelfde God? Ik weet het niet. De Koran ontstond na de Bijbel en roept vragen op: wie is Isa? Is er echt gebed nodig voor het zieleheil van Mohammed? ! Is zelfs hij dan nog niet behouden? De islam is een do-it-self-religie, Mohammed géén profeet.

Wij bezochten een cursusavond theologische vorming in Soerabaja in een simpel zaaltje achter de kerk. Een klas vol jonge mensen, vooral studenten. De docent, ds. Sutrisno, legde de opzet uit. Het ging om een lekenkerk, vorming van a.s. kerkenraadsleden. Men schuwt de sociaal-politieke vragen niet, zoals de evangelicals. Men schuwt wel het zendingsbegrip van de evangelicals. Daar zit je er dan weer tussen als reformatorisch mens. Ik vraag naar 'vriendschapsevangelisatie': die overstijgt m.i. het valse dilemma 'oecumenical'/ 'evangelical' (niet aggressief, wel Evangelie). Welnu, een meisje vertelde een prachtig voorbeeld van haar vriendin, die - geholpen in nood - christin werd.

'Wat vonden wij van de kerkschendingen? ', vroegen de jongeren. Zij horen het nieuws zelf uit het Westen. Zij lazen de analyse in een r.k. krant: de moslims zijn altijd gefrustreerd in hun aspiraties. Christenstudenten demonstreerden voor echte democratie: het parlement heeft geen macht. Collega Visser vertelde wat hij in zijn krant (het RD) las: een foto van een jonge christen op de puinhoop van zijn werk: nu niet getuigen binnen de muren, maar daarbuiten. Daarom had hij in zijn gemeente gepreekt over: gij zult Mijn getuigen zijn: wat zouden jullie gedaan hebben?

Maar een jongen vroeg door: hoe kunnen Duitse technocraten wapens leveren aan onze regering? Geld van Kohl voor Habibie's vliegtuigen gaat deels naar het opstoken van onlusten!

Na afloop gingen we in een restaurantje weer rijst eten. Van de predikant hoorden we, dat er naast de tien GKJW-kerken in Soerabaja wel honderd Pinkstergemeenten zijn, die aantrekkingskracht uitoefenen op Hindoe's en boeddhisten. Maar de 'historische kerk' groeit ook: zijn eigen gemeente bestaat voor meer dan de helft uit exmoslims! De dominee zelf was er ook één! Later bevestigde de synodesecretaris uit eigen ervaring deze groei: als ds. in Djombang, een moslimstad, had hij in 5 jaar tijd 200 moslims mogen dopen (tegen 25 christenen, die moslim werden). Aanleiding: het gemengde huwelijk. De moslimpartner wordt aangetrokken door de warmte en levensstijl in de christelijke gezinnen. Maar hij bekende: minder dan de helft wist wat zij geloofden. Maar hypercharismatische lieden weigerde hij wel de doop...

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen