Wat bij schriftuitleg bedacht moet worden (2)

Gebruikte termen

Nu moet u niet benauwd kijken alsof u zou moeten denken 'als de dominee nu allerlei moeilijke woorden gebruikt, sla ik dit stuk maar over'. Dat zou ik jammer vinden. Overigens, we moeten niet onze gemakzucht bevorderen, we mogen ook ons best ervoor doen om te verstaan wat de Heere zegt. Wijlen ds. Tukker begon eens een preek met 'gemeente, u moet vanavond maar eens op uw tenen lopen, want het is een moeilijke tekst, die ik koos'. Dat is beter dan dat een eerlijke ouderling eens tegen 'zijn' predikant zei 'u bent van de week zeker niet veel op uw studeerkamer geweest, want er was weinig exegese in uw preek'. Wie biddend de Schrift onderzoekt, zal telkens weer nieuw licht zien vallen op het oude Woord en ontdekkingen doen, die voor hem en de gemeente goud waard kunnen zijn. Maar nu ter zake.

A. De exegese

Ik liet al even het woord 'exegese' vallen. Het Griekse werkwoord 'exegeomai' betekent 'uiteenzetten, vertellen, berichten, de betekenis van iets uitleggen'. Het gaat bij de exegese dus om het ontvouwen en duidelijk maken van wat in de woorden opgesloten ligt. Van een dienaar van het Woord mag verwacht worden dat hij de moeite neemt om eerst eens te zien wat er nu in het Hebreeuws of Grieks staat geschreven. Eigenlijk is dat het eerste werk na het gebed om met de Heilige Geest te worden verlicht. Let wel, bij de uitleg zijn we dus nog niet toe aan de verklaring, laat staan de toepassing.

Vroeger kwam het vaak voor dat als een dominee preekte hij eerst uitlegde en verklaarde. Dan gaf hij de tussenzang op om daarna de toepassing te geven. 'Dan hoorde je of je erbij hoorde' zei eens iemand. In Leiden ging men vaak na de tussenzang staan om extra op te letten en geen woord te missen van de toepassing. Dat was niet bepaald eerbiedig, alsof de uitleg er niet veel toedeed!

We moeten er voor oppassen niet zelf de toepassing (erbij) te maken. De Heere komt in het leven van Zijn kinderen wel eens over met een bijzonder woord. Maar ook de betekenis en toepassing moet geschonken worden, anders gaan we er de verkeerde kant mee uit. Dan vloeien we door. Een boer was eens zo overweldigd door de goedheid van God dat hij het kon zingen ' 's Heeren goedheid kent geen palen...'. Hij haalde palen uit de grond van de wei maar even later liepen de koeien in het land van de buurman en op straat. Daarom spreekt de apostel ook over 'het gematigd van zinnen zijn'.

Het gaat om de rechte uitleg van de woorden, daarna is de verklaring van de zaken aan de orde. De exegese moet niet misbruikt worden op de kansel om eens goed onze geleerdheid te laten zien maar om de rijkdom van de Schriftwoorden te tonen.

B. De hermeneutiek

Er is nog een term die te bezigen is bij de Schriftuitleg en wel het woord 'hermeneutiek' afgeleid van het werkwoord 'hermeneuo', dat weer een nadere vorm is van 'eiroo' dat 'aan elkaar rijgen' betekent. In het woord 'hermeneuo' ligt opgesloten het vertalen of vertolken enerzijds, dus iets van de ene in een andere taal overbrengen. en anderzijds iets wat duister is verklaren. De hermeneutiek probeert om regels op te sporen en vast te stellen volgens welke een woord of een zin of een vers of een heel geschrift moet worden uitgelegd opdat een ander de rechte betekenis ervan goed begrijpen kan. We zouden de hermeneutiek dus de theorie van de exegese kunnen noemen. En in de hermeneutiek geeft de exegese zich rekenschap van de manier van werken en omgaan met de Schrift. Beoefenen we deze nu recht, op heilige wijze zeg maar, dan maakt de hermeneutiek duidelijk hoe de Heere Zijn openbaring te kennen heeft gegeven in Zijn Woord en op welke manier deze moet worden verstaan en uitgelegd. God legde door Zijn Geest immers wat Hij dacht in de gedachten van de Bijbelschrijvers en gaf hun het vermogen dat ook in woorden en zinnen uit te drukken. En door diezelfde Geest moeten we worden verlicht en geleid om de zin op te sporen en door te geven. Paulus wist daarvan als hij zegt 'de natuurlijke (onherboren) mens verstaat niet welke de dingen des Geestes zijn, dat kan ook niet, daar ze geestelijk onderscheiden worden', 1 Korinthe 2 : 14.

Verschillende gaven

Uiteraard is bij de uitleg en verklaring ook de persoon die het doet nauw betrokken. God geeft Zijn knechten niet allen dezelfde talenten. In de verklaring is de ene voorganger 'beter' in de vrije stof, de ander in de prediking van de geloofsleer (de catechismus). De ene dienaar kan uitnemend historische stof voor het voetlicht brengen, zo, dat men denken zou 'de gebeurtenissen voltrekken zich vlak voor mijn ogen'je beleeft het helemaal mee. De andere prediker is meer bedreven in de prediking van de profetische boeken of paulinische brieven. Bovendien is er soms niet altijd dezelfde geschiktheid in verschillende tijden. Men kan niet zomaar over alle teksten preken. Soms gaat er na jaren licht op vanuit de Geest in verstand en hart over een bepaald Schriftwoord.

In elk geval moeten we ons hoeden voor eenzijdigheid. Er moet een goede afwisseling zijn. Een ouderling vroeg eens aan een dominee waarom hij over dat en dat onderdeel van de Bijbelse leer nooit preekte. Het antwoord was 'ja, dat ligt me niet zo'. Waarop de ouderling antwoordde 'dan moet u maar anders gaan liggen, maar het staat wel in de Bijbel en we hebben het nodig'. Voor deze keer is het weer genoeg dacht ik zo.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen